Milli mála - 2023, Blaðsíða 54
MILLI MÁLA
54 Milli mála 15/2/2023
miðið getur einnig verið fagurfræðilegt, sem var tvímælalaust mark-
mið Tolkiens. Í þessu samhengi má einnig nefna svokölluð „lítil
gervimál“ (e. miniature artificial languages) sem málfræðingar hafa
búið til fyrir tilraunir á máltöku barna. Markmið þeirra er fyrst og
fremst vísindalegt, þ.e.a.s. þeim er ætlað að varpa ljósi á það hvernig
börn tileinka sér tungumál (sjá t.d. Fedzechkina, Newport og Jaeger
2016 og heimildir sem þau vísa í).
Við þessa greiningu Adams má bæta væntingum tungumálahöf-
unda um hvað aðrir málhafar eigi að gera við gervimálið. Þetta
mætti kalla „notkunarrófið“ (e. spectrum of use). Höfundar planmál-
anna vænta þess t.d. að aðrir málhafar læri þau og noti til eiginlegra
samskipta en ekki öll gervimál eru samin með það markmið. Sumir
höfundar semja tungumál, t.a.m. fyrir skáldskap eða sjónvarpsefni,
án þess að það hvarfli að þeim að einhver vilji brjóta málið niður í
afmarkaðar einingar og tileinka sér það. Nadsat var ekki samið til að
auðvelda alþjóðasamskipti og höfunda klingon óraði sjálfsagt ekki
fyrir því að árlega yrðu haldnar ráðstefnur þar sem fólk kemur saman
hvaðanæva að úr heiminum til að tala um klingon – á klingon. Þegar
Carson Ellis samdi tungumál fyrir krúttlegu skordýrabókina sína
átti hún sjálfsagt ekki von á að einhver myndi reyna að tileinka sér
málið, hvað þá að um það yrðu ritaðar fræðigreinar. En hér erum við
nú samt.
Tilbúin tungumál eru hönnuð til þess að fólk geti lært þau og
notað til samskipta, hvort sem það er eingöngu til yndisauka eða til
að skapa umgjörð um tilbúinn veruleika, eins og í skáldskapar-
heimum, eða til að einfalda alþjóðasamskipti, eins og planmálin eiga
að gera. Þótt málin séu misjafnlega flókin verða þau að uppfylla
kröfuna um afmörkun (e. discreteness) og sköpunarmátt tungumálsins,
þ.e.a.s. í tungumálinu verða að vera merkingarlausar einingar sem
hægt er að raða saman til að mynda merkingarbærar einingar. T.d. er
orðið lás í íslensku sett saman úr merkingarlausu einingunum l, á og
s en það er líka hægt að raða þessum málhljóðum upp á nýtt og
mynda orðin sál og áls. Sköpunarmáttur mannlegra mála nær svo
auðvitað til stærri eininga, t.d. er hægt að setja saman orð og búa til
úr þeim ný orð, og hann endurspeglast einnig í því að málnotendur
geta notað þær setningafræðireglur sem gilda í viðkomandi máli til
að mynda og skilja nýjar setningar sem þeir hafa aldrei sagt eða heyrt
ES ÞAK G ÐASPRAÐA?
10.33112/millimala.15.2.3