Milli mála - 2023, Blaðsíða 36
MILLI MÁLA
36 Milli mála 15/2/2023
e.t.v. enn fremur rekja til jiddíska orðsins rosch í merkingunni ‚upphaf,
byrjun‘, þó uppruninn sé að mati sumra fræðimanna óljós.
Fisimatenten machen ‚vitleysa, gera eitthvað af sér‘. Alþýðuskýring
orðasambandsins vísar til frönsku ,Visitez ma tente‘ sem talið var vera
boð franskra hermanna til þýskra stúlkna um að heimsækja þá í tjöld
sín. Þetta er þó af ýmsum fræðimönnum talið rangt og þeir telja lík-
legra að upphaflega hafi verið um visae patentes úr latínu að ræða
(Röhrich 1982, 279).
Loks fylgir eitt fast orðasamband eða skammstöfun, jwd ‚langt í
burtu, í buskanum‘ sem upprunnið er í mállýsku frá Berlín og er
stytting á janz weit draußen. Janz er berlíníska fyrir ganz ‚alveg‘.
Þjóðverjar eru mikil matarþjóð og þekktir fyrir pylsugerð sína,
bjórbruggun og brauðgerð, svo nokkur dæmi séu nefnd. Nokkur föst
orðasambönd fylgja hér sem tengjast á einn eða annan hátt mat.
Es geht um die Wurst er orðrétt „það snýst um pylsuna“ en merkir
‚vera mikilvægt‘. Orðasambandið á væntanlega rætur sínar að rekja til
þess að á mannamótum og mörkuðum, þegar verið var að spreyta sig
í ýmsum þrautum, var mjög oft Wurst ‚pylsa‘ í verðlaun. Verðlaunin í
slíkum leikjum fólst sem sagt í því að hreppa pylsuna (Röhrich 1982,
1166).
Tomaten auf den Augen haben (orðrétt „vera með tómata á augunum“)
merkir ‚vera heimskur‘. Upprunalega var orðasambandið skírskotun til
þess að einhver var með bólgin augu af þreytu. Orðasambandið er
fremur nýlegt í málinu og mikið notað af nemendum í skólum.
(Röhrich 1982: 1081). Annað orðasamband sem inniheldur Tomate er
eine untreue Tomate sein ‚vera óáreiðanlegur‘ á hins vegar uppruna sinn í
því þegar tómatauppskeran brást á 19. öld (Röhrich 1982).
Viele Köche verderben den Brei eiginlega ‚margir kokkar eyðileggja
grautinn‘, merkir að ‚gera eitthvað einn, ef of margir skipta sér af
verður ekkert úr einhverju‘. Þarna er tilvísun í það að ef of margir
skipta sér af eldamennskunni er hætta á því að hún mislukkist
(Röhrich 1982). Auch nur mit Wasser kochen (bókstaflega ‚elda líka bara
með vatni‘) þýðir ‚vera eins og hinir‘. Líkingin er dregin að því að
hinir efnameiri nota vatn eins og þeir fátækari til eldamennsku.
Etwas ist nicht mein Bier (bókstaflega „eitthvað er ekki bjórinn
manns“) ‚e-ð kemur einhverjum ekki við‘. Væntanlega var Birne ‚pera‘
í merkingunni ‚hlutur‘ upphaflega í orðasambandinu en breyttist í
MENNING, STAÐHÆTTIR OG SAGA SEM ENDURSPEGLAST Í FÖSTUM ORÐASAMBÖNDUM
Í ÍSLENSKU, SPÆNSKU OG ÞÝSKU
10.33112/millimala.15.2.2