Milli mála - 2023, Blaðsíða 17
MILLI MÁLA
Milli mála 15/2/2023 17
bókstaflega „skera saltfiskinn“, þegar riðið er á vaðið í einhverju máli
eða einhver hefur frumkvæðið eða tekur af skarið (DiLEA). Dæmi úr
þýsku er Tomaten auf den Augen haben sem merkir ‚taka ekki eftir ein-
hverju, vera heimskur‘, orðasamband sem vísar til þess að vera með
rauðþrútin augu af þreytu. Í íslensku mætti nefna orðasambandið
draga ýsur ‚dorma, dotta‘ (ÍOnet; ÍNO).
(3) Í þriðja flokkinn falla skírskotanir í texta af ýmsu tagi. Hér
má nefna tilvitnanir í kvikmyndir, söngtexta, auglýsingar, goð-
sagnir, þjóðsögur og ævintýri, klassískar bókmenntir og sögu m.m.
Sem dæmi má nefna að í spænsku er gjarnan sagt la alegría de la
huerta (‚fögnuður í jurtagarðinum‘) þegar gleðin er við völd en hér
er vísað í þekkta spænska óperettu. Vísun í bókmenntatexta er t.d.
orðasambandið luchar contra los molinos de viento „berjast við vind-
myllur“ úr Don Kíkóta eftir Miguel de Cervantes. Úr íslenskum
bókmenntatexta er nú falla vötn öll til Dýrafjarðar úr Gísla sögu
Súrssonar. Í þýsku má benda á orðasambandið da wird der Hund in
der Pfanne verrückt („hundurinn verður óður á pönnunni“) ‚verða
mjög hissa‘ sem á rætur sínar að rekja í söguna um Till Eulenspiegel
(Röhrich 1982).
(4) Fjórða flokkinn mætti kalla yfirnáttúruleg fyrirbæri. Undir
þetta svið falla fyrirbrigði eins og þjóðtrú, hjátrú, alþýðutrú, yfir-
náttúra, átrúnaður og tilbeiðsla m.m. Á spænsku er gjarnan sagt
þegar einhver er eldgamall að viðkomandi sé más viejo que Carracuca
‚miklu eldri en Carracuca‘ en Carracuca er spænsk þjóðsagnapersóna.
Í íslensku heyrðust áður fyrr orð og orðasambönd eins og kommúnista-
grýla og að einhver væri eins og leppalúði, ‚tötralegur til fara‘. Ósjaldan
heyrist sagt að einhver sé eins og álfur út úr hól, ‚vera viðutan‘, og að
ekki séu allar dísir dauðar þegar ‚það er ekki öll von úti‘. Í þessum
orðasamböndum er vísað til yfirnáttúrulegra vera í íslenskri þjóðtrú.
Þýska orðasambandið von allen guten Geistern verlassen þýðir bókstaf-
lega „allar góðar vættir hafa yfirgefið einhvern“ en merkir ‚vera ekki
með öllum mjalla‘ mætti flokka með þessum orðasamböndum.
(5) Til fimmta flokksins teljast ýmis menningarleg tákn eins og
brauð sem víða í Evrópu táknar ‚lífsviðurværi‘, samanber vort daglega
brauð (sjá Piirainen 2012, 230) og orðasambönd eins og að strita fyrir
[hinu] daglega brauði.
ERLA ERLENDSDÓTTIR OG ODDNÝ G. SVERRISDÓTTIR