Milli mála - 2023, Blaðsíða 22
MILLI MÁLA
22 Milli mála 15/2/2023
vísun í forna goðsögu frá Grikklandi sem segir frá Akkilesi, hetju
Akkea í Trójustríðinu. Sagan segir að móðir hans hafi dýft honum á
barnsaldri í fljótið Stix til að gera hann ódauðlegan. Hún hélt um hæl
hans á meðan hún baðaði hann í fljótinu þannig að vatnið náði ekki
að væta hælinn og fyrir vikið varð hællinn hans viðkvæmi blettur.
Eitraðri ör sem var skotið í hæl hans varð honum síðar að aldurtila
(Jón Gunnar Þorsteinsson 2003).
Orðasambandið sjá (vita/finna) hvar skórinn kreppir (að) ,sjá hvar
erfiðleikarnir, vandamálin eru‘ (ÍNO), á sér samsvörun í þýsku, jeder
weiß am besten, wo ihn der Schuh drückt, og spænsku, cada uno sabe
dónde le aprieta el zapato. Það á uppruna sinn í texta Plutarks,
Coniugalia Praecepta (,Um hjónabandið‘), frá 1. öld e. Kr. en þar
segir frá Rómverjanum Aemilius Paulus sem var ávítaður fyrir að
skilja við fagra og undirgefna eiginkonu sína. Hann brást við með
því að benda á nýjan skó á fæti sér og segja að enginn vissi hvar
skórinn kreppti nema hann (Piirainen 2011, 120).
Gráta krókódílatárum ,gráta án þess að nokkur sorg liggi að baki,
gráta af hræsni‘ (ÍNO), er orðasamband sem á sér samsvörun í þýsku
Krokodilstränen weinen/vergießen og spænsku lágrimas de cocodrilo
(DLE). Í fornum sögum er sagt frá því að krókódílar veini átakanlega
og úthelli tárum þegar þeir sitja fyrir fórnarlambi sínu og þegar þeir
rífa það í sig. Þessar fornu sögur eru taldar eiga rætur í klassískum
tíma. Í textum eftir Pliníus eldri og Seneca er voli krókódíla lýst á
ýktan hátt. Lýsingin barst síðar inn í vísindatexta síns tíma, m.a. Das
Buch der Natur (um 1350) eftir Konrad von Megenberg. Þá kemur
sagan einnig fyrir í ferðasögu Mandevilles, The Travels of Sir John
Mandeville, frá miðri 14. öld, í textum húmanista víða í Evrópu, í
skrifum Erasmusar og annarra áhrifamikilla höfunda í álfunni
(Piirainen 2011, 130).
Dæmi um orðasambönd af umræddum uppruna eru í Töflu 2.
Tafla 2. Dæmi um orðasambönd úr klassískum textum, goðsögum og bókmenntum
Íslenska Þýska Spænska
að hræðast sinn eigin
skugga
sich vor seinem eigenen
Schatten fürchten
tener miedo hasta de su
propia sombra
ein svala gerir ekki vor eine Schwalbe macht keinen
Sommer
una golondrina no hace
verano
MENNING, STAÐHÆTTIR OG SAGA SEM ENDURSPEGLAST Í FÖSTUM ORÐASAMBÖNDUM
Í ÍSLENSKU, SPÆNSKU OG ÞÝSKU
10.33112/millimala.15.2.2