Milli mála - 2023, Blaðsíða 15
MILLI MÁLA
Milli mála 15/2/2023 15
eða kristinni trú. Hér má nefna orðasambandið enginn er spámaður í
sínu föðurlandi sem merkir að ,oft sé erfitt að ná eyrum samlanda
sinna‘, á spænsku er sagt nadie es profeta en su tierra og á þýsku der
Prophet im eigenen Land ist nichts wert. Orðasambandið er á ensku the
prophet in your own country is worth nothing, og á dönsku er það profeten
i dit eget land er intet værd. Annað alþjóðlegt menningarbundið orða-
samband er vera í sjöunda himni, sem á þýsku er im siebten Himmel sein,
og spænsku estar en el séptimo cielo. Ef litið er til annarra tungumála
má nefna að á ensku er sagt to be in seventh heaven og á dönsku være i
syvende himmel (sjá Piirainen 2012, 27–28).
Hér má spyrja sig hvað liggi að baki þessum orðasamböndum,
hvaðan þau komi og af hverju þau fyrirfinnist í svo mörgum tungu-
málum sem raun ber vitni. Því er til að svara að í flestum tilfellum
eiga þau sameiginlegan uppruna, og þau sem hér voru nefnd sem
dæmi eiga rætur í Biblíunni. Piirainen og Dobrovol’skij mörkuðu
ákveðin spor í rannsóknum á menningarbundnum orðasamböndum
og stóð Piirainen fyrir víðfeðmri rannsókn á orðasamböndum í
evrópskum tungumálum og víðar í heiminum. Fékk hún sérfræðinga
frá 73 málsvæðum til liðs við sig og voru á fjórða hundrað orðasam-
bönd borin saman á milli mála. Niðurstaða rannsóknarinnar kom út
í tveimur bókum á árunum 2012 og 2016.
Menningarbundin orðasambönd sem fyrirfinnast hjá afmörkuðum
hópi tengjast menningarlegum sérkennum hópsins sem á í hlut, eða
siðum og hefðum. Dæmi um slíkt eru orðasambönd sem lúta að
nautaati og fyrirfinnast í spænsku. Orðasambandið bramar como un
toro, sem merkir bókstaflega ‚rymja eins og naut‘, hefur yfirfærðu
merkinguna ‚að verða fokvondur‘. Annað orðasamband er hablemos de
toros sem merkir ‚skiptum um umræðuefni‘ en þýðir bókstaflega
„tölum um nautaat“. Sérþýsk menningarbundin orðasambönd eru til
dæmis þau sem lúta að matarmenningu og hernaðarlist, hér má nefna
nur Bahnhof verstehen‚ skilja ekki neitt í neinu‘, sem á rætur sínar að
rekja til örmagna hermanna sem þráðu það eitt að komast í lest og
halda heim (Röhrich 1982). Ef litið er til íslensks málsamfélags má
nefna orðasambönd sem lúta að sjómannamáli eins og sitja við sinn keip
,vera fastur fyrir, óhagganlegur, þrjóskur‘, eða tengjast íslenska hest-
inum og reiðmennsku, ríða á vaðið ,verða fyrstur‘, og veðurfari, vita
ekki hvaðan á sig stendur veðrið ‚eitthvað kemur algerlega á óvart‘ (ÍNO).
ERLA ERLENDSDÓTTIR OG ODDNÝ G. SVERRISDÓTTIR