Milli mála - 2023, Blaðsíða 24
MILLI MÁLA
24 Milli mála 15/2/2023
lítið fyrir, tók upp sverð sitt og hjó hann í sundur og leysti þar með
(Geir Þórarinsson 2009).
Þekkt eru orð rómverska herforingjans Júlíusar Sesars, kom, sá og
sigraði, sem hann notaði þegar hann lýsti sigri sínum í orustunni í
Zela fyrir rómverska öldungaráðinu. Þetta orðasamband fyrirfinnst
víða, t.d. í spænsku: vine, vi y vencí og á þýsku er það ich kam, ich sah
und ich siegte ,ég kom, ég sá og ég sigraði‘.
Orðasambandið etwas kommt jemandem spanisch vor ,eitthvað kemur
spánskt fyrir sjónir‘ er frá tímum Karls 5. keisara hins Heilaga róm-
verska ríkis. Á sínum tíma var hann einnig krýndur konungur á Spáni
og ríkti þar sem Karl 1. Við hirð hans í Norður Evrópu varð vart
spænskra áhrifa og ýmislegt sem var spænskt komst í tísku enda lagði
hinn nýkrýndi keisari sig í líma við að innleiða spænska siði við
hirðina. Einnig urðu ýmsar spænskar vörur eftirsóttar og spænskur
fatastíll komst í móð. Ýmislegt kom norðanmönnum undarlega fyrir
sjónir af því sem var spænskt að uppruna og af því spratt orðasam-
bandið að etwas kommt jemandem spanisch vor . Orðasambandið barst úr
þýsku yfir í önnur tungumál eins og dönsku det kommer mig spansk for
og þaðan yfir í íslensku. Orðasambandið merkir að ‚eitthvað komi
undarlega fyrir sjónir‘ (Corbacho Sánchez 2012; Guðrún Kvaran 2003).
Hitta naglann á höfuðið, á þýsku den Nagel auf den Kopf treffen og
spænsku dar en el clavo, er notað í merkingunni að ‚hafa á réttu að
standa‘. Sú mynd sem kemur upp í huga fólks nú á dögum tengist
hamri og nagla og má flokka sem alþýðuskýringu. Orðasambandið á
sér hinsvegar aðra skýringu eins og Piirainen (2016; sjá einnig
Dobrovol’skij og Piirainen 2010, 83) bendir á þegar hún segir frá upp-
runa og sögu þess. Orðasambandið má rekja til riddara miðalda og
bogfimi þeirra. Þegar keppt var í bogfimi var skotið á skotskífu sem
var fest upp með nagla og var naglinn fyrir miðri skífunni. Bestu
bogmennirnir hittu oft naglann á höfuðið á miðri skífunni. Ekki er
vitað með vissu hvenær myndhverfingin breyttist, þ.e. sviptist frá
bogfimi yfir í handverkstólin hamar og nagla. Má á það benda að í
þýskum texta Martins Lúther frá 1541 er vísað í bogfimi: „das ein
guter schütze den pflock odder nagel treffe“ (Piirainen 2016, 104).
Orðasambandið skjóta yfir markið, á þýsku übers Ziel hinausschießen og
spænsku pasarse de la raya, er af svipuðum toga og á rætur í textum
frá miðöldum.
MENNING, STAÐHÆTTIR OG SAGA SEM ENDURSPEGLAST Í FÖSTUM ORÐASAMBÖNDUM
Í ÍSLENSKU, SPÆNSKU OG ÞÝSKU
10.33112/millimala.15.2.2