Morgunblaðið - 23.05.1998, Blaðsíða 54

54 LAUGARDAGUR 23. MAÍ 1998
-----------------------
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
Unglingurinn
í slóginu
ÉG ER staddur á bryggjunni
þegar hann kemur út úr aðgerðar-
sal fískvinnslunnar. Hann tekur af
sér gúmmívettlingana, grettir sig
upp í sólina og kveikir í sígarettu.
Ég kalla hann Unglinginn í slóginu
af því nú er svo mikið talað um
Únglinginn í skóginum. Hann er
ánægður með nafngiftina og segir
við mig mannalega; þú ert alltaf að
'*tjá þig um sjávarútvegsmálin. Ég
játa og býst um leið við því að hann
sé á öndverðri skoðun við mig. En
þá kemur allt í einu merkileg ræða.
Eins og ekkert sé sjálfsagðara fer
hann að skilgreina fyrir mér hvem-
ig þjóðir eigi að nýta auðlindir sín-
ar. Ég er orðlaus á meðan hann tal-
ar, þetta er svo fyrirvaralaust og án
nokkurs tilefnis. Honum þykir
greinilega gaman að ræða málin.
Hann tyllir fæti á bryggjupolla og
spjallar um þetta mál eins og úrslit-
in í ensku knattspymunni eða sjón-
varpsdagskrána. Allt svona einfalt
og sjálfsagt.
Fyrsta ræða
Ef þjóð á auðlind verða stjórn-
völd náttúrulega að ákveða hvernig
eigi að nýta hana. Ég játa. Þau eiga
að láta nýta hana þannig að sem
mest fáist út úr henni, bætir hann
við. Og þau eiga að setja almennar
reglur sem vemda auðlindina fyrir
komandi kynslóðir. Jú, jú, satt er
það. Þú veist að besta aðferðin, sem
er þekkt við nýtingu auðlinda, er að
beita kvótum. Þá eru kvótar settir á
þá sem nýta viðkomandi auðlind,
þeir vita úr hverju þeir hafa að
spila og er í sjálfsvald sett hvernig
þeir fara að. Ég er honum sammála
og spyr hvort ekki sé í lagi að ég
hafí diktafóninn í gangi. Honum er
alveg sama og virðist reyndar
nokkuð drjúgur yfir beiðninni. Það
er þess végna nauðsynlegt að öllum
auðlindum í sameign fylgi nýting-
arréttur í séreign. Þá er tryggt að
það er verið að nýta auðlindimar
eftir hagsmunum þeirra, sem era
þeim háðastir. Með þessu móti
Eins og ekkert sé
sjálfsagðara, segir
Bjarni Hafþór Helga-
son, fer unglingurinn
að skilgreina fyrir mér
hvernig þjóðir eigi að
nýta auðlindir sínar.
rennur langmesti arðurinn inn í
samfélagið, enda era allar þjóðir
heimsins á leiðinni inn í þetta fyrir-
komulag. Þetta er kerfíð sem hent-
ar mannskepnunni best; frelsi til
athafna innan ákveðins ramma.
Onnur ræða
En hvað með auðlindaskattinn,
spyr ég. A ekki að láta menn greiða
sérstaklega fyrh- aðganginn að
þessum auðlindum? Hann brosir og
slær ösku af sígarettunni. Það er
nú alveg fáránleg hug-
mynd. Það kostar oft
heil ósköp að nýta
auðlindir þó sumir séu
alltaf að tala um að
þær séu ókeypis. Fyrir
það fyrsta vitum við
náttúralega ekkert
hvort hægt er að
græða á einstökum
auðlindum. Aðalatriðið
er að koma einhverjum
að verki við að nýta
þær. Þeir sem græða á
auðlindinni greiða
skatta til ríkisins í
kjölfarið, hinir fara á
hausinn. Það er óskap-
lega vitlaust að ætla að
taka skattinn út úr starfseminni
fyi-irfram. Skatturinn kemur hvort
sem er, ef arður er af nýtingunni.
Fyrir nú utan það, að ef eitthvað
hefst út úr þessu, þá vill maður
frekar að það streymi fyrst í gegn-
um fyrirtækin og þannig út í hag-
kerfið, heldur en að fara milliliða-
laust beint inn blessaðan ríkis-
sjóðinn. Það er nú meiri trúin sem
sumir hafa á þessum ríkissjóð.
Viltu kannski leggja auðlindaskatt
á Flugleiðir, spyr hann allt í einu. A
Flugleiðir, segi ég forviða. Já, þú
veist líklega að Þjóðverjarnir um
borð í vélunum keyptu flugmiðana
til að skoða sameignir íslensku
þjóðarinnar; Gullfoss, Geysi, há-
lendið og allt þetta dót. Hélstu
kannski að þeir væru um borð af
því bakkamaturinn er svona góður?
Flugleiðir eru alltaf að auglýsa
sameignir þjóðarinnar til að selja
flugmiða, segir hann og brosir
kankvís yfir þessari samlíkingu.
Hann á greinilega margar fleiri í
handraðanum.
Þriðja ræða
En hvað með framsalið á
fiskikvótanum? Eiga menn að geta
Bjarni Hafþór
Helgason
selt kvóta fyrir ein-
hverjar milljónir út úr
þessari sameign, spyr
ég eldsnöggt. Þarna
fannst mér að hann
hlyti að reka í vörðurn-
ar. Að sjálfsögðu, svar-
ar hann án þessa að
blikka auga. Ef kvót-
arnir ganga ekki milli
fyrirtækjanna tapast
hagræðingin í nýting-
unni. Það sparast gríð-
arlegur útgerðar-
kostnaður í landinu
með tilfærslum á afla-
heimildum. Verðmætið
í kvótunum er tilkomið
vegna þekkingar út-
ISLENSKT MAL
MARGRÉT Nýbjörg Guð-
mundsdóttir (víst eina Nýbjörg nú
á landi okkar) hafði upplýsingar
að færa mér í hinu margrædda
textamáli: Hversu gömul o.s.frv.
Nú kom athyglisverð gerð:
Hversu gömul ertu þá, Kittý K., Kittý K,
hversu gömul ertu þá, Kittý káta?
11 Eg er sex sinnum sjö,
tuttugu og átta, betur tvö,
alitof ung til að fara frá henni mömmu.
Þessa gerð hafði frændi
Margrétar Nýbjargar lært fyrir
1930.
Og nú er skammt milli stórra
höggva:
Anna S. Snorradóttir Ijóðskáld í
Reykjavík sendir mér „sína“ gerð
textans:
Hversu gömul er hún þá, Kiddi Ká, Kiddi
Ká,
hversu gömul er hún þá Kiddi káti?
Hún er sex sinnum sjö
tuttugu’ogáttabeturtvö,
hún er svo ung og má ekki
fara frá henni möm... mu
(þetta var dregið iengi í söng).
Anna segist ekki vita „hvaðan í
ósköpunum þetta bull“ sé til sín
komið eða hvenær hún lærði það.
Hún minnist síðan á ríkulegt
sönglíf á æskuheimili sínu, enda
mikið músíkfólk í ættum hennar,
en einn brag segir hún að bannað
væri að syngja á sínu heimiii: „Það
var áreiðanlega í eina skiptið sem
okkur var bannað að syngja!“ Síð-
an greinir hún upphaf bragsins.
Nú vill svo til að umsjónarmað-
ur kann þennan brag, enda var
hann prentaður í revíunni Lausar
skrúfur árið 1929. Óhætt ætti því
að vera að birta hann:
(Lag: Öckerö)
Við Eyjafjörð eru átök hörð,
og bamaskólabrak.
Umsjónarmaður Gísli Jónsson
954. þáttur
Þeir klípa böm í bak,
og brúka steinbítstak,
en það sannar
ekkert annað
en hvað fólk er spilt,
að Moggatetur tæpast getur
tekið þetta gilt,
og jafnvel Brynleifi brá,
er bömin fjekk hann að sjá,
og úrskurð um það fjekk,
að út úr sjötta bekk
þau kæmu ei barin og blá;
því ef svo uppkomin böm
þar yrðu mótþróagjöm,
hvað yrði úr Steinþóri?
hann yrði að kvikindi,
og gæti ei veitt minstu vöm.
Ég get þess til gamans, að ég
var einu sinni í nefnd með hinum
ágæta barýtónsöngvara Gísla
Magnússyni múrmeistara. Þá
sjaldan ági-einingur varð í nefnd-
inni, söng hann með sínum mjúka
barýtón þennan blessaða brag, og
nefndin varð undireins sammála í
öllum atriðum. [Útúrdúr lýkur.]
En bíðið þið nú bara við. Ellen
Sverrisdóttir í Reykjavík kann
merkilega gerð „af vísunni góðu,
en hana lærði ég án þess að vita
af, á sokkabandsárum mínum“.
Hversu gömul ertu þá Kittí ká, Kittí ká,
hversu gömul ertu þá Kittí káta?
Ég er sex sinnum sjö tuttugu og átta
betur tvö,
þó of ung til að giftast honum Láka.
Umsjónarmaður þakkar þetta
kærlega, og nú er svo komið að
hann biður alla fundvísa menn að
leita að prentuðum texta vísunnar
sem við höfum sungið við lagið um
Billy boy. Best væri að fínna
höfundinn líka.
★
Vilfríður vestan kvað:
Kötturinn kinnbeinagleiður
átti kyngott við þijátíu bleyður,
eða var það kannski annað,
því að ekki fæst sannað
af hveiju hann varð svo hundleiður.
★
í 949. þætti birti ég skopstæl-
ingu á vísu eftir Steingrím Thor-
steinsson, Við hafið ég sat. Ég
sagði skopstælanda ókunnan. Nú
hefur Ingibjörg Ingadóttir í
Reykjavík gert mér þann greiða
að senda mér ljósrit úr Vísnabók
Káins (Kristjáns Níelsar Júlíusar
Jónssonar); þar virðist vera hin
upprunalega skopstæling og síðan
einhver stælt eftir honum. Hér
kemur skopstæling Káins:
Hjá hafmey ég sat frammi á
sævarbergsstall
- hún sat þar nú hjá mér -
þá kom upp úr hafinu há, há, hákall
og hana tók frá mér,
og hana tók frá mér.
Líkt þessu er svo þegar Þór-
bergur Þórðarson fór að leika sér
að andstæðum, þótt efnið sé allt
annað:
Stormur lægir stríður,
stillistæstursær.
Yfir landið líður
léttur hægur blær.
Stormur æðir stríður,
steypist Akrafjall.
Yfir landið líður
Htill piparkall.
★
Ungur fór ég fremst og innst
um fjaUaslóð í leitum.
Nú syndi ég bráðum sundið hinst
sem við allir þreytum.
(Ur syrpu Þorbjargar sál. á Skeri.)
Ath. vel: Einhvem veginn rötuðu
æviár Bjarna Thorarensens
(1786-1841) ekki rétt inn í síðasta
þátt. Beðist er velvirðingar á
þessu.
gerðanna við að ná í fiskinn. Það er
engum öðram að þakka. Fiskur á
sundi í niðamyrkri hafsins er verð-
laus, þangað til einhver nær í hann
án þess að tapa á því. Sá sem vill
borga hátt verð fyrir kvóta tekur
sína áhættu og verði honum að
góðu. Sá sem selur kvóta og hættir
í útgerð byrjar á því að gera upp
skuldir sínar og ef afgangur verður,
borgar hann helminginn af honum
beint til ríkisins. Þá fær ríkið milli-
liðalaust stóra skerfinn af kökunni.
Er það ekki draumur þeiira sem
vilja auðlindaskattinn, bætir hann
við glottandi. Hann er að ljúka við
sígarettuna, horfir í glóðina og
verður heimspekilegur í fasi. Ann-
ars öfunda ég engan sem á peninga,
hvað svo sem hann tók sér fyrir
hendur í lífinu. Margur verður af
aurum api. Ég held að fátt sé
aumara en eiga fullt af peningum
og hafa enga vinnu. Það jafngildir
sálarlegu böli atvinnuleysis. Það er
náttúralega þess vegna sem menn
selja sig yfirleitt ekki út úr atvinnu-
rekstri, þó það gæti gefið eitthvað í
aðra hönd. Það er verst ef öllum er
sama um mann. Aðalatriðið fyrir
mannskepnuna er að skipta ein-
hverju máli, segir hann og drepur í
sígarettunni, setur á sig vettlingana
og gengur í átt að vinnsluhúsinu.
Þú verður að hætta að reykja, kaUa
ég á eftir honum eins og til að taka
undii' þessi sjónarmið, þetta er
bráðdrepandi andskoti. Þegiðu,
kallar hann á móti og skellir á eftir
sér hurðinni.
Höfundur er framkvæmdastjórí Ut-
vegsmannafélags Norðuríands.
Guðrún
Ólafsdóttir
Margrét
Valdimarsdóttir
Sigrún
Stefánsdóttir
Hlutverk skólahjúkr-
unarfræðinga innan
heilsugæslu
SKÓLAHJUKRUN tekur við af
ung- og smábamavemd og fylgir
eftir áherslum sem þar hafa verið
lagðar. Markmið starfsins er að
stuðla að því að skólaböm fái að
þroskast við þau bestu andlegu,
líkamlegu og félagslegu skilyrði
sem völ er á. Eitt veigamesta hlut-
verkið felst í einstaklingsbundnum
stuðningi, ráðgjöf og hjúkranar-
meðferð, en reglulegum skoðunum,
ónæmisaðgerðum og eftirliti er
fylgt eftir samkvæmt tilmælum
Landlæknisembættisins. Skóla-
hjúkranarfræðingur er starfsmað-
ur heilsugæslustöðvar, vinnur
ýmist eingöngu í skóla eða sinnir
Hlutverk hjúkrunar-
fræðinga í skólum,
segja Guðrún Ólafs-
dóttir, Margrét Valdi-
marsdóttir og Sigrún
Stefánsdóttir, er
fjölbreytt, áhugavert
og gefandi.
jafnframt öðram störfum innan
stöðvarinnar. Hann hefur aðstöðu í
skólanum, hefur þar fasta viðveru,
mismikla eftir nemendafjölda.
Hlutverk hjúkrunarfræðinga í
skólum er mjög fjölbreytt, áhuga-
vert og gefandi. I áranna rás hefur
starfssvið hjúkranarfræðinga tekið
miklum breytingum, frá því að
aðaláhersla var lögð á líkamsskoð-
anir og yfir í að sinna einnig and-
legum og félagslegum þáttum
ásamt forvörnum, fræðslu og heil-
brigðishvatningu.
Nemendur leita til skólahjúkr-
unarfræðinga af ýmsum ástæðum.
Talning slíkra heimsókna síðast-
liðið ár í okkar skólum sem era
BreiðholtsskóU, Seljaskóli og
Ölduselsskóli, sýndi 3.352
heimsóknir en heildarfjöldi nem-
enda var 1.866. Könnun sem Elín
Bima Hjörleifdóttir skólahjúki'un-
arfræðingur í Austurbæjarskóla
gerði í marsmánuði s.l. sýndi að af
127 einstaklingum sem leituðu til
hennar voru 84 böm, 8 foreldrar,
26 kennarar og 9 aðrir starfsmenn.
Þess ber að geta að skipulagðar
skoðanir, fundir eða símaviðtöl
voru ekki talin með.
Að vinna fyrir og með bömum
og unglingum era forréttindi. Þau
eru framtíð okkar lands og svo
sannarlega eru þau efnileg. En þau
lenda í hremmingum rétt eins og
við fullorðna fólkið. Viti skóla-
hjúkrunarfræðingur af vanda
barns, getur hann komið inn sem
stuðningsaðili og trúnaðarmaður.
Skólahjúkrunarfræðingar hafa for-
sendur til að koma oft fyrstir að
málum, aðstoða nemendur og fjöl-
skyldur þeirra í vanda. Aðstoð get-
ur verið ráðgjöf, fræðsla eða til-
vísun til annarra sérfræðinga.
Félagslegur vandi bama og fjöl-
skyldna þeirra hefur aukist í ár-
anna rás, koma þar til breyttir lífs-
hættir, breyttar áherslur, í raun
breytt menning. Areiti kemur víða
að og getur val á lífsstíl verið ung-
mennum okkar vandasamt. Því er
öflugt styrktar- og forvarnarstarf
nauðsynlegt, til að efla sjálfsímynd,
sjálfstraust og það að taka ábyrgð
á eigin lífi.
Höfundar eru hjúkrunar-
fræðingar við Heilsugæslu-
stöðina ( Mjódd.