Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 69

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 69
Stefán Arnórsson Inngangur að bergfræði storkubergs INNGANGUR Nokkrar bækur hafa verið ritaðar um jarðfræði á íslensku til kennslu í framhaldsskólum en í þeim er ekki mikið fjallað um bergfræði, hvorki bergfræði storkubergs né annarra bergflokka, og sumt af því sem stendur í þessum bókum er orðið gamalt og því úrelt. Tilgangur þessarar greinar er að reyna að bæta nokkuð úr þessu. Einnig er vonast til að greinin muni reynast leikmönnum áhugaverð. Kunnátta í efnafræði er nauðsynleg undirstaða fyrir ítarlegan skilning á bergfræði. Þeir sem kynna sér berg- fræði og hafa nægilega undirstöðu- kunnáttu í efnafræði sjá betur sam- hengið í þeim ferlum sem ráða eiginleikum kviku (bergbráðar) og þess bergs sem úr henni myndast við storknun. Hér verður reynt að útskýra storknun kviku og helstu einkenni og vensl storkubergs miðað við lág- marksþekkingu í efnafræði. MEGINFLOKKAR BERGTEGUNDA Öllu bergi er skipt upp í þrjá flokka eftir uppruna: storkuberg, setberg og myndbreytt berg. Storkuberg myndast úr kviku við storknun hennar og kristöllun þegar hún kólnar. Setberg myndast ýmist úr setlögum við samlímingu þeirra og hörðnun, úr lífrænum ieifum eða við útfellingu salta við uppgufun sjávar eða afrennslislausra stöðuvatna. Sam- líming verður með þeim hætti að ýmis efni, eins og kísill og kalk, falla út úr vatni sem fyllir holrými milli korna í setlögunum. Útfellingin límir kornin saman og við það breytast laus setlög í setberg. Myndbreytt berg myndast djúpt í jörðu við umkristöllun á storkubergi og setbergi. Hiti vex með dýpi í jörðinni. Ástæðan er niðurbrot ýmissa geisla- virkra efna, en við þetta niðurbrot myndast varmi sem veldur upphitun. Storkuberg og setberg sem fergist og kaffærist undir yngri jarðlögum hitnar því upp í samræmi við hversu djúpt það fer. Hækkandi hiti og þrýstingur hefur þau áhrif að örva ýmis efnahvörf sem valda því að upprunalegar steindir bergsins eyðast og aðrar myndast í staðinn. Kristalbygging einnar steindar brotnar niður og önnur verður til sem á betur heima við breyttan hita og þrýsting. Með hækkandi þrýstingi vilja eðlisléttari kristalgrindur brotna niður og aðrar eðlisþyngri koma í staðinn. Með hækkandi hita er tilhneiging til þess að steindir sem geyma í sér lítinn varma eyðist en steindir sem geyma meiri varma myndist í staðinn. Það ferli sem felur í sér eyðingu frum- steinda bergs og myndun nýrra nefnist myndbreyting og berg sem þannig verður til myndbreytt berg. Mynd- breytingarefnahvörf eru jafnan mjög Náttórufræðingurinn 62 (3-4). bls. 181-205. 1993.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128