Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 31

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 31
eftir Asíu og Evrópu og þaðan til Ameríku og annarra hluta heims. Hún nam víða land af skipum en jafnframt eru heimildir um stórsókn á landi, svo sem vestur eftir Suður-Rússlandi 1827. Hnignun svartrottu hefur stundum verið rakin til beinnar samkeppni við brúnrottu. Þess er hins vegar að gæta sem fyrr segir að nokkur munur er á lifnaðarháttum þessara tegunda og þær virðast sums staðar þrífast vel saman. Grimmileg útrýmingarherferð brún- rottu gagnvart hinni svörtu, eins og Selma Lagerlöf lýsir svo sannfærandi í sögunni af ferðum Njáls þumalings um Svíþjóð, á trúlega ekki við rök að styðjast eða er að minnsta kosti orðum aukin. Skýringin mun ekki síður sú að húsakynni hafa víða breyst svartrottum í óhag, en þær eru háðari mannabústöðum en brúnrottur, einkum í köldum löndum. Svartrotta og brúnrotta valda geysi- legu tjóni. Þær éta óhemjumagn af mat frá mönnum og húsdýrum og spilla mun meiru en þær láta í sig. Þar við bætist að þær naga sundur raflagnir og valda með því straumrofi og stundum eldsvoða. Þær eiga líka til að valda spjöllum á stíflum. Árið 1977 var árlegt fjárhagstjón af völdum þessara tveggja tegunda í Bandaríkjunum einum metið á milli 500.000.000 og 1.000.000.000 dala. Við bætist kostn- aður við að eyða þeim. Rottur smita menn af mörgum sjúk- dómum, meðal annars svartadauða, músataugaveiki, matareitrun og trí- kínum. Talið er að sýking frá rottum hafi grandað fleiri mönnum undan- farnar tíu aldir en fallið hafa vopnbitnir á sama tíma. Af svartadauða fórst þriðjungur til helmingur Evrópubúa á árunum 1347 til 1352, um 11 milljón manns í Indlandi milli 1892 og 1918 og 60.000 í Úganda frá 1917 til 1942, svo nokkrir skæðustu faraldrarnir séu nefndir. Rottur ráðast sem fyrr segir stundum á menn og eru um 14.000 tilvik skráð árlega í Bandaríkjunum. Fyrir kemur að sárin séu banvæn. Rottur hafa átt þátt í aldauða ýmissa dýra á svæðum sem þær hafa borist til af mannavöldum. Á móti kemur að brúnrottur, einkum hvít afbrigði, þjóna á rannsóknastofum um heim allan sem tilraunadýr í líffræði og læknisfræði. Fyrstu heimildir um rottur hérlendis eru frá miðri 18. öld, þegar Eggert Ólafsson greinir frá rottum (völskum) á Snæfellsnesi. Þá strandaði skip úti fyrir Rifi og rottuáhöfn þess bjargaðist á land. Rotturnar höfðust þarna við í nokkra áratugi, Snæfellingum til lítillar gleði, en dóu síðan út. Eggert taldi að þetta væru svartrottur en lýsti þeim ekki og þykir ekki víst að hann hafi skoðað þær. Um þetta leyti hafði brúnrotta náð fótfestu í grannlöndum okkar. Stefán Aðalsteinsson telur „sennilegt að það hafi verið brúnrotta sem kom á Snæfellsnes á 18. öld, en þó ekki víst". Bjami Sæmundsson vekur athygli á því að hún hafi ekki haldið velli, sem kunni að benda til að um svartrottu hafi verið að ræða. Næst segir af rottu á Flatey á Breiða- firði á öndverðri 19. öld. Tegundar er ekki getið en eftir sjö ára baráttu tókst heimamönnum að útrýma meindýr- unum. Áður höfðu þau eytt öllum músum af eyjunni. Fyrsta örugga heimildin um svart- rottu á íslandi fékkst þegar Bjarni Sæmundsson veiddi eina þeirra í húsi sínu í Reykjavík árið 1919. Segir það raunar meira um þekkingu rottu- fangarans en um stöðu svartrottu hérlendis. Síðan hefur svartrottu annað veifið orðið vart hér en hún hefur aldrei ílenst. Greint var frá brúnrottu í Reykjavík 143
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.