Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 83

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 83
fyrrnefndu steindinni er aðeins eitt Si- atóm fyrir hvert Na-atóm en þrjú í þeirri síðarnefndu. Flest íslenskt storkuberg fellur innan ramma 7. myndar. En á íslandi er einnig til storkuberg sem er undir markmettun fyrir kísil, bæði basískt, ísúrt og súrt. Uin þetta berg er fjallað í síðasta kafla þessarar greinar um bergraðir. JARÐMYNDANIR OG BERGTEGUNDIR Jarðmyndun svarar til ákveðins atburðar í jarðsögunni, eins og hraun- lag sem verður til í eldgosi eða gangur sem myndast við það að bergkvika treðst inn í sprungu og storknar þar. Við jarðfræðikortagerð eru einstakar jarðmyndanir kortlagðar eða syrpur af jarðmyndunum. Einstakar jarðmyndanir geta verið mjög misleitar. Þetta þekkja flestir sem skoðað hafa hraunlög. I apalhraunum er gjallkargi efst, þar sem bergið er glerkennt að meira eða minna leyti, rauður eða svartur á litinn. Þar undir er hraunið jafnvel smákornótt, ljósgrátt og stuðlað. Einstaka sinnum er gjall- kargi neðst í hraunlögum. Er svona jarðmyndun úr sömu bergtegundinni? Frá sjónarhóli flokkunar samkvæmt berggreiningu er svarið nei. Það er varla unnt að kalla berg með mjög mismunandi iitlil sama nafni. Þetta gæti sumum fundist þversögn. Hraunið allt er til orðið úr sömu bergkvikunni. Vissulega er það svo þegar verið er að glíma við gátuna um uppruna kvikunnar eða skyld atriði að þá skipta ytri aðstæður við storknun ekki máli. Frá sjónarhóli bergfræðilegrar flokkunar mætti því gefa hraunmynd- uninni sama nafnið. Stór innskot úr basísku bergi eru oft lagskipt. Hin basíska kvika er þunn- fljótandi og þegar hún fer að kristallast sökkva kristallarnir til botns, þar sem þeir eru eðlisþyngri en kvikan. Þannig liggja þeir kristallar neðst í innskotinu sem hafa myndast fyrst en þeir sem myndast í lok kristöllunar liggja ofar- lega. Straumar í kvikunni geta valdið því að miseðlisþungar steindir sem eru að sökkva skiljast að. Þannig geta myndast lög úr einni steind eða blöndu af tveim steindum og þar fram eftir götunum. Hvert lag getur verið frá nokkrum sentímetrum og upp í nokkra metra á þykkt. Innskotið er ein jarðmyndun og það er unnt að kortleggja útbreiðslu þess en það er gert úr mörgum bergtegundum. Það er augljóst að ekki er hægt að kalla kolsvart lag úr steind eins og magnetíti (járnoxíð með formúluna Fe304) sama nafni og annað lag úr grænu ólivíni, þótl hvorl tveggja séu hluti af sömu jarðmyndun. Hér er um tvær ólíkar bergtegundir að ræða. FERLI SEM HAFA ÁHRIF Á EFNASAMSETNINGU BERGKVIKU Bergkvika er undantekningalaust orðin til við uppbráðnun á eldra bergi. Það eru aðallega fjórir þættir sem hafa áhrif á efnasamsetningu bergkviku. í fyrsla Iagi er það efna- og steinda- samsetning þess bergs sem kvikan verður til úr. í öðru lagi það hversu stór hluti upprunabergsins bráðnar. Eftir að kvikan hefur myndast geta kristalþáttun og meltun breytt efna- samsetningu hennar. Lítum fyrst á kristalþáttun og mellun. Eins og fram kom í kaflanum um staðgengni og kristöllun hér að framan er efnasamsetning kristalla sem mynd- ast úr kviku ætíð önnur en kvikunnar sjálfrar. Kristöllun leiðir því til þess að afgangskvika breytir stöðugt um efnasamsetningu eflir því sem líður á kristöllun. Breyting á efnasamsetningu 195
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.