Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 70

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 70
hæg, geta tekið milljónir ára, a.m.k. ef vatn er af skornum skammti í berginu. Engin skörp skil eru milli þeirra efnahvarfa sem leiða til samlímingar setlaga og þeirra sem leiða til mynd- breytingar. I báðum tilfeilum er aðal- lega um það að ræða að steinefni, þ.e. steindir, leysast upp í vatni en aðrar falla síðan út. Segja má að samlíming verði á tiltölulega litlu dýpi, niður á nokkra kílómetra, en mynd- breyting á meira dýpi þar sem hiti og þrýstingur er hærri. I storkubergi sem liggur ofarlega í jarðskorpunni verða efnahvörf hlið- stæð þeim sem valda samlímingu setlaga. Þessi hvörf leiða til myndunar holufyllinga í sprungum og glufum í berginu. Holufyllingarnar eru gerðar úr steindum eins og bergkristal, kalki og ýmsum geislasteinum. Stundum valda umrædd efnahvörf allmikilli um- kristöllun á litlu dýpi þar sem jarðhiti er. Slíkt berg kallast ummyndað og er víða að finna hér á landi. Hins vegar er eiginlegt myndbreytt berg hvergi sjáanlegt á yfirborði, en ýmsar rann- sóknir benda til þess að það sé ríkjandi á nokkurra kílómetra dýpi. KRISTALBYGGING SILÍKATA Nær allt berg er samsett úr steindum, einni eða fleiri. Hver steind hefur ákveðna kristalbyggingu og er þessi bygging aðaleinkenni hennar. Sumar steindir hafa líka ákveðna efnasam- setningu, ákveðna eðlisþyngd, lit o.fl. Aðrar steindir hafa hins vegar nokkuð breytilega efnasamsetningu sem aftur veldur því að eðlisþyngd og fleiri eðliseiginleikar eru nokkuð breyti- legir. Aðaluppistaðan í nær öllu storku- bergi eru steindir sem tilheyra flokki steinda sem nefnist silíköt. I þeim öllum er kísill og súrefni auk ýmissa annarra efna. Silíkötum er skipt niður í 5 meginflokka eftir kristalbyggingu. Þeir nefnast eyjasilíköt, keðjusilíköt, bandsilíköt, lagsilíköt og grindarsilíköt. Auk silíkata eru ýmis oxíð tiltölulega algeng í sumu storkubergi, einkum oxíð af járni og títan. Frumeiningin í kristalgrind allra silíkata er „sameindin" Si04 (hér nefnd KS-frumeining) sem myndar ferflötung með Si í miðju en O á hornunum (1. mynd). Mismunandi kristalbygging ræðst svo af því hvort og hvernig KS- frumeiningarnar tengjast saman. KS- frumeiningin hefur hleðsluna -4, þar sem gildi kísils er +4 og súrefnis -2. Séu KS-einingarnar alveg aðskildar er um eyjasilíköt að ræða. Á milli eyjanna eru atóm annarra frumefna, eins og járns og magnesíums, sem halda þeim saman og vega upp nei- kvæða hleðslu KS-eininganna (2. mynd). KS-frumeiningarnar geta tengst saman og myndað keðjur þannig að 1. mynd. Silíkat-einingin Si04. Ferflöt- ungurinn, þ.e. kísil-súrefniseiningin, er frumbyggingareining í öllum silíkötum. Hið smáa kísilatóm í einingunni sést ekki. Súrefnisatómin fjögur (stóru hringirnir) skyggja á það. Miðja hvers súrefnisatóms liggur í horni reglulegs ferflötungs en kísilatómið er f honum miðjum. Svarti punkturinn sýnir stærð kísilatómsins miðað við súrefnisatómið. 182
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.