Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 77

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 77
um kornastærð bergs sem verður til úr undirkældri kviku. Samspil þessara tveggja þátta er háð því hversu mikil undirkælingin verður (6. mynd). Mis- munandi steindir mynda ekki jafnauð- veldlega kristalkím. Auðveld myndun kristalkíma leiðir til þess að mörg og smá korn verða til við kristöllun en treg myndun leiðir til færri og stærri korna. í grágrýti eru algengustu steindirnar tvær, plagíóklas og pýroxen, oft mjög misstórar. Plagíóklas myndar litla stafi eða ílanga kubba en pýrox- enið stórar klessur. Þessu veldur auðveld myndun kristalkíma hjá plagfóklasi en treg hjá pýroxeni. Að öðru jöfnu kristallast seigfjótandi kvika hægar en sú sem er þunn- fljótandi. Það er ástæða þess að hraun úr súru bergi eru oft að miklu leyti glerkennd en basísk hraun oft alkrist- ölluð. Súr kvika er seig en basísk þunnfljótandi. Það sem gerist þegar kvika kristallast er að efnisagnir (aðallega jónir) flytjast til í kvikunni að yfirborði krislalla og hlaðast utan á þá og þannig vaxa þeir. Aukin seigja hægir á þessum flutningi en flutningur verður eðlilega því meiri og kornin því stærri sem kvikan er lengur að storkna. FLOKKUN STORKUBERGS Ýmsar forsendur hafa verið lagðar til grundvallar við nafngiftir og flokkun á storkubergi, eins og korna- stærð bergsins eða hvar það hefur myndast. Gosberg myndast í eldgosum en innskotsberg við það að kvika treðst inn í önnur jarðlög og storknar þar. Rökrétt er að byggja nafngiftir á því hvað storkubergið er en ekki hvernig eða hvar það myndaðist. í sumum tilvikum getur nefnilega verið álitamál hvernig jarðmyndun af tileknu storkubergi hefur myndast og því ekki einhlítt hvað bergið skuli heita; einn telur bergið gosberg en annar inn- skotsberg. Kvika sem storknar og myndar innskot getur orðið að bergi sem lítur nákvæmlega eins út og hefur sömu efnasamsetningu og berg sem myndast hefur á yfirborði jarðar, og engin leið er að greina í sundur svona berg með rannsóknum eins og smásjár- athugun eða efnagreiningum. Það er ekki rétt að gefa bergi mismunandi nöfn ef það er eins að öllu leyti, þótt myndunaraðstæður hafi ekki verið þær sömu. Tilgangur með nafngiftum og flokkun er mismunandi. Flest flokkunarkerfi byggjast þó annaðhvort á þeim ein- kennum bergs sem greina má úti við eða í handsýni (flokkun byggð á berg- greiningu = petrography) eða á þáttum sem varða uppruna og skyldleika storkubergs (flokkun byggð á bergfræði = petrology), eða öllu heldur þeirrar bergkviku sem það er myndað úr. Hlutfallslegt magn kísils hefur mikið verið notað við flokkun storkubergs í súrt berg, ísúrt, basískt og útbasískt, eins og sýnt er í 2. töflu. Innan hvers flokks hefur berginu svo aftur verið skipt niður í stórkornótt, smákornótt og dulkornótt. Þessi grófa skipting er vissulega gagnleg þótt hún sé í raun byggð á gömlum misskilningi. Á sokkabandsárum bergfræðinnar litu menn á silíköt (en þau eru aðal- uppistaðan í flestöllu storkubergi) sem sölt af kísilsýru. Því var kísilríkt berg talið súrt en kísilsnautt basískt, jafnvel útbasískt. Súrt berg og basískt eða útbasískt hefur hins vegar ekkert með sýrustig að gera. Breskir jarðfræð- ingar hafa leyst vandann, án þess þó að hafna hinni gömlu venju, með því að rita súrt berg og basískt berg með stórum staf til að gefa til kynna að hér sé um sérnöfn að ræða, og þar með að þau hafi ekkerl að gera með hinn efnafræðilega skilning á sýrustigi. 189
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.