Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 92

Náttúrufræðingurinn - 01.06.1993, Blaðsíða 92
íslandít er að finna á allmörgum stöðum á íslandi, eins og í Sleggju ofan Kolviðarhóls í Hengli, í Heklu og Þingmúla á Héraði. Þessu bergi var fyrst lýst á síðastnefnda staðnum. Isúrt, dulkornótt berg er yfirleitt nefnt andesít eftir þeim stað þar sem því var fyrst lýst, Andesfjöllum í Suður- Ameríku. Andesít er algengt víða um heim þar sem eldvirkni er eða hefur verið á mótum jarðskorpufleka sem kýtast saman. I þessu bergi eru dílar af hornblendi og bíótíti algengir auk plagíóklass, en tvær fyrstnefndu steind- irnar bera þess vott að kvikan hafi verið tiltölulega vatnsrík. I íslandíti er plagíóklas algengasta steindin en síðan pýroxen í stað hornblendis og bíótíts. Þessi munur í steindasamsetningu er meginástæða þess að ísúru, dul- kornóttu bergi á íslandi var gefið sérstakt nafn, íslandít. Ennfremur er íslandít járnríkara en andesít. Sumir telja réttilega að binda ætti nafnið íslandít við ísúrt berg af þóleítísku bergröðinni. Væri það gert teldist súrt berg úr Heklu ekki til íslandíts, þar sem það er millistig milli lágalkalísku (þóleítísku) og alkalísku bergraðanna. Perlusteinn Eins og hrafntinna og biksteinn er perlusteinn súrt, glerkennt berg. Hann er ljós á lit og vatnsríkur (>3-5%). Hið háa vatnsinnihald í perlusteininum veldur því að hann þenst út þegar hann er hitaður upp í um 900 gráður. Við þennan háa hita er glerið orðið deigt og vatnið, sem hefur breyst í gufu, veldur þenslunni. Perlusteinn sem hefur verið malaður í 1-2 mm korn myndar léttar baunir við þenslu. Þaninn perlusteinn þykir gott fylliefni í léttsteypu vegna þess hve rúmþyngd baunanna er lág (0,1-0,2 g fyrir hvern rúmsentímetra) en styrkur tiltölulega mikill. Perlusteinn finnst í miklu magni í Prestahnúk á Kaldadal. Ekki hefur þó þótt hagkvæmt að vinna hann þar vegna þess hve staðurinn er langt frá höfn og vegir slæmir. Ríólít Þetta berg er súrt og dulkornótt. Hér á landi hefur það lengst af verið kallað líparít. Það nafn er komið frá Liparieyjum sem eru nálægt Sikiley og tilheyra ítalíu. Líparít er sömu merk- ingar og ríólít en það síðarnefnda hefur nú alþjóðlega viðurkenningu og því ástæða til að nota það í stað líparíts. Þetta berg er mjög keimlíkt dasíti í útliti og ekki öruggt að greina þessar tvær bergtegundir að nema með efnagreiningu. Útfellingar af járni eru algengar og líta þær út eins og ryð og gefa berginu gulbrúnan eða brúnan lit, a.m.k. á sprunguflötum. Ríólít og skylt súrt, dulkornótt berg er að finna mjög víða hér á landi. Stærsta svæðið með slíku bergi er umhverfis Torfajökul. Túff Nafnið túff er notað um samlímda gosösku. Nafnið gefur til kynna hver ásýnd og uppruni bergsins er en segir ekkert til um efnasamsetningu þess. Vegna snöggrar kælingar er túff glerkennt. Einstök korn geta verið kúlulaga og full af smáblöðrum, eða köntuð, en það sést sjaldan með berum augum vegna smæðar kornanna. Þá geta verið í því kristallabrot, brot af dílum sem mynduðust áður en kvikan barst til yfirborðs. Sé ástæða til að geta nánar um bergtegund þá sem túffið er úr má gera það með því að hafa bergheitið á undan sem forskeyti, t.d. basalt-túff eða einfaldlega basískt eða súrt túff, ef maður er ekki viss um hver bergtegundin er umfram það að maður telur sig geta gert greinarmun á súru, ísúru og basísku bergi. 204
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128