Vaki - 01.09.1953, Síða 26

Henri Focillon:
FORMHEIMUR
Höfundur, sem hét fullu nafni Ilenri Joseph Focillon (1881—1943), var lengstaf prófessor í
listasögu miðalda í frönskum háskólum, síðast við Collége de France, einnig umsjónarmaður
listasafna. Frægastur mun hann vera fyrir ritstörf sín varðandi ýmis atriði listfræðinnar, oft
þau flóknustu og crfiðustu, en niðurstöður hans þykja yfirleitt mikill fengur. Grein bessi er
þýðing á fyrsta kaflanum í bók hans, nítjándu í röðinni, sem ber titilinn VIE DES FORMES
eða Líf formanna, því formin lifa að sögn Focillons, hann segir þegar í fyrsta kafla: „Þótt ekki
sé litið nema á einfalda uppkastmynd cr erfitt að verjast þeirri hugsun að á bak við formin
búi iðandi líf, sem komi fram í þrotlausu starfi.“ Kaflaheitin gefa nokkra hugmynd um úr-
vinnslu: Formheimur, formin í rúmi, formin í efni, formin í huganum, formin í tíma. Að
lokum viðauki: Lofgjörð um mannshöndina. Öll er bókin fremur erfið aflestrar, einkum íslend-
ingi, en hér er brotið upp á efnum sem hafa um áratugi sætt umræðum, útskýringum og rit-
deilum í hcimalandi höfundar. Má þar nefna ákvæðiskenningu Taines um hlutverk kynþáttar,
sögustundar og umhverfis í þróun lista. Efnismeðferð Foicillons er og háfrönsk, einskonar
demonstrasjón í kiassískum stíl og í ætt við skólaspeki, orðalag nákvæmt og rökleiðsla fimleg
með afbrigðum; þýðing á fjarskylda tungu getur því naumast orðið meira en endurskin frum-
textans og má eflaust sjá þess merki í greininni. Þýð.
Túlkun listaverks vekur svo margar
mótsagnir að tilraunin nálgast kvalræði.
Verkið þráir að standa heilt og óskipt,
vera einstætt og óháð ytri skilyrðum,
en það skýtur þó jafnan rótum í jörð
flókinna tengsla. Það verður til fyrir
sjálfstætt sköpunarstarf, er borið uppi
af háleitum, frjálsum draumi, en þó má
sjá í hverju verki að sköpun þess er
árangur ótal samvirkra afla á ákveðnum
tíma. Svo má bæta við, en mótsögnin er
aðeins í orði, að listaverk sé bæði efni
og andi, form og innihald. Sá sem vill
skýra listaverk er háður sjálfum sér og
dómar hans verða til sem svar við
innri þörf og markast af því sem hann
leitar að í verkinu. Listamaðurinn, sem
skapar verkið og staldrar við til að líta
á árangur erfiðis síns, notar einatt sömu
hugtök og listskýrandinn en aldrei í
sömu merkingu. Sá sem skynjar lista-
verk af djúpri ánægju finnst hann geta
handfest það og átt, hann metur verkið
vegna verksins og sveipar það draumum
og hugsýnum, ef til vill er dómur hans
réttastur. Listaverkið hrærist djúpt í
róti aldarinnar og á þó eilíft líf, það er
sérstakt, bundið stað og einstaklingi og
er þó vitnisburður um hið algilda og
óháða, hafið yfir alla staði. En það ber
sigurorð af þessum mótsögnum, um leið
og það lýsir lífi sögunnar, lýsir heimi og
mönnum skapar það sögu, heim og menn
og fyllir svið sem ekki er hægt að fella
inn í eða sameina neinu öðru sviði.
Dómar og skýringar hlaðast utan á
það eins og f jölskrúðugur gróður, stund-
um verða þeir gróðurþykkni, sem byrgir
alla sýn. En verkinu er eðlislægt að þola
alla dóma, líklega af því að þeir búa í
því hver innan um annan, það er ein
sönnunin á eilífu lífi verksins, sýnir ná-
lægð þess á öllum tímum, skírskotunar-
auðgi og ótæmandi gildi. Þó er varlegt
að reyna að þröngva því til að þjóna ein-
stökum tilgangi. Verkið er fornheilagt
og krefst lotningar, það er í eðli sínu
kraftaverk. En ef það er kraftaverk og
TlMARITIÐ VAKI
24