Vaki - 01.09.1953, Blaðsíða 34

húsagerð hefur til dæmis verið skýrð
sem sönnun á reglu og þá farið að eins
og í stærðfræði; en reglan gildir ekki
aðeins í óhlutbundinni hugsun; hún er
lifandi afl í þróun gotneskrar húsagerða-
listar. Hvergi gefst jafn gott tækifæri
í allri listasögunni til að fylgjast með
því hvernig eitt grundvallarform hrind-
ir af stað röð af afleiðingum sem eru
virkar bæði í gerð hússins, massaskipun,
hlutfalli brotinna og heilla flata, í Ijós-
áferð og skreytingu. Ummerkin eru
hvergi jafn glögg. En þau eru torskilin
ef við sjáum ekki að hvar sem reynir á
er starfsemi formanna knúin áfram af
sífelldum tilraunum. Með tilraunum á ég
við markvísa viðleitni, sem notar feng-
inn árangur, byggir á fræðilegum til-
gátum, er stjórnað af rökhugsun og er
látin vinna efnið á tæknisviðinu. Að
þessu leyti er hægt að telja gotneska
húsagerð „reynda“ og hugsaða í senn,
hún er árangur vísinda og efnis-
bundinnar rökleiðslu. Við getum gengið
úr skugga um að hún er háð tilraunum
því oft sést að sumar tilraunir hafa engu
ráðið um framtíð stílsins, þær eru víxl-
spor á örðugri vegferð hans og ófrjó
mistök án frekari eftirmála. Við þekkj-
um ekki öll mistökin, sem hverfa nú í
skugga þess sem heppnaðist og fékk að
standa, en gætum vafalaust fundið
þeim dæmi í sögu hins frástæða þrýsti-
stólpa sem stendur við útveggi á
mörgum gotneskum kirkjum; hann er
upphaflega falinn í massa hins hlaðna
múrveggs, skýzt svo fram í veggflötinn,
verður bogi og loks sérstök og óbreyti-
leg stoð. Hugmyndinni um rökbundin
tengsl í húsagerð er beitt á mörg ætl-
unarstörf þótt þau fylgist ekki alltaf að
í sama vetfangi. Rök sjónarinnar, sem
krefjast jafnvægis og samsvörunar milli
einstakra hluta, eru ekki nauðsynlega
samstíga rökum húsagerðarinna og þau
eru aftur iðulega í misræmi við rök
óháðrar hugsunar. 1 sumum áföngum
stíllífsins ber þessum röktengslum alls
ekki saman: meðal annars í flaviboycint-
listinni. En okkur virðist réttmætt að
halda, að tilraunir gotnesku listarinnar
hafi haldizt örugglega í hendur, varpað
á glæ ófrjóum og varasömum uppátækj-
um og myndi í röð sinni og orsakatengsl-
um stórkostlega rökleiðslu, sem tjáir er-
indi sitt í stein með klassískri festu.
Ef við hverfum frá skreytilist og
húsagerð og snúum okkur að öðrum
listum og málaralistinni sérstaklega,
sést að formlífið er þar knúið
fram af enn fleiri tilraunum og
undirorpið sérkennilegri tilbrigðum.
Ástæðan er vafalaust sú, að þar eru
mælieiningar allar fínlegri og viðkvæm-
ari og sjálft efnið, sem er með afbrigðum
handhægt, kallar fram leit að nýjum leið-
um. Því sjálft stílhugtakið er háð efni
og tækni hverrar listgreinar og stíllireyf-
ingin er misjöfn og mishröð í hinum
einstöku sviðum. Ennfremur er hver
stíll sögunnar að miklu leyti þegn-
skyldur einni tæknitegund sem ríkir
og setur svip sinn á stílinn. Þessi
regla hefur verið færð í orð og kölluð
„lögmálið um öndvegistæknina". Bréhi-
er notaði formúluna fyrst í tilefni af
rannsóknum á listum norrænu innrásar-
þjóðanna á miðöldum. Þar var abstrakt
skreytilist öllu ráðandi og þokaði til hlið-
ar myndlist, sem hafði haft mannslíkam-
ann að viðfangsefni og ráðið um leið
ríkjum á kostnað byggingarlistarinn-
ar. Síðar leggur rómanski og gotneski
stíllinn megináherzlu á húsagerð. Og
undir lok miðalda sjáum við að málara-
listin hneigist til að taka forystuna, ráð-
ast inn á svið annarra lista og ryðja
þeim úr vegi. 1 samstæðum stíl
TlMARITIÐ VAKI
32