Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2001, Síða 124

Múlaþing
Hrafnkatli líf að þú myndir þess iðrast.
Fýstum við þig að þú skyldir Hrafnkel af
lífi taka; sýndist okkur það ráðlegra, en þú
vildir ráða.’ Síðan bregður Þorgeir Sámi
um heimsku en hrósar um leið vitsmunum
Hrafnkels sem ‘leitaði þar á fyrst er hann
gat þann af ráðið er honum þótti þér vera
vitrari maður.’ Eftir fall Eyvindar þurfti
Hrafnkell ekki að óttast hefndir fyrir niður-
lægingu Sáms.
í ræðu Þorgeirs kennir ekki einungis
gremju í garð Sáms fyrir að glopra sigri úr
höndum sér heldur einnig vonbrigða og
jafnvel iðrunar fyrir að hafa hjálpað manni
sem brást. Þegar þeir bræður skildust við
Sám á Aðalbóli forðum mæla þeir til
fullkominnar vináttu með sér og skiljast
allgóðir vinir, en vestur í Þorskafirði er
komið annað hljóð í strokkinn. Þá verður
Þorgeiri að orði eftir að hann hafði deilt á
Sám fyrir heimsku í skiptum sínum við
Hrafnkel: ‘Megum við ekki hafa að þessu
gæfuleysi þínu.’ Ogæfa Sáms er sjálfsköp-
uð og stafaði af því að virða heilræði ráð-
gjafa að vettugi. I ræðu sinni víkur Þorgeir
að þeirri fornu hugmynd að best sé að hafa
sem minnst saman að sælda við gæfulausa
menn. í Rómverja sögu (1844: 230) er heil-
ræði orðað á þessa lund: ‘Og er það ráð að
samþykkjast guðunum og fága eigi þá er
farsœllausir era.’Þess eru ærin dæmi í
fornum sögum að mönnum yrði böl að
samneyti við gæfulausa náunga. A hinn
bóginn áttu góðvinur manns og hamingja
samleið: ‘Það er vandi mannsins þess er
hamingjan vill vel að velja sér vini eftir
hennar þokka’ (Alexanders saga 92).
Mörgum lesanda Hrafnkels sögu Freys-
goða hefur komið kynlega fyrir sjónir það
miskunnarleysi Þjóstarssona að láta
goðann á Aðalbóli fyrst þola harðar pynd-
ingar15 og vilja síðan svipta hann lífi.16
Grimmd þeirra stingur mjög í stúf við mildi
Sáms sem þyrmir lífi Hrafnkels svo að
ungir synir hans fái að njóta föðurlegrar
umhyggju meðan þeir eru að vaxa úr grasi.
Þorkatli þykir lítið koma til slíkrar mildi og
segir af nokkrum kulda að Sám muni síðar
iðra þess að gefa Hrafnkatli líf; hann
reynist sannspár, enda velta örlögin á þá
lund að Hrafnkell launar lífgjöfina ekki
betur en svo að sex vetrum síðar verður
hann bróðurbani Sáms, drepur Eyvind
alsaklausan í hefndar skyni fyrir hrakn-
ingar og píslir og sviptir Sám öllum þeim
auði og völdum sem hann hafði áður af
Hrafnkatli tekið.
Hvatning í Alexanders sögu (35) er
meira í anda Þjóstarssona sem vildu svipta
15Meðferðin á þeim Hrafnkatli og mönnum hans minnir nokkuð á píslir Péturs postula: ‘En er Petrus kom fagnandi til
krossins, bundu kveljarar hann með reipum á píslartré.’ Síðan kveðst hann ekki vera verður til að krossfestast sem
Kristur: ‘Þarfyrir snúið niður mínu höfði til jarðar, en uppfótum til himins,’ enda veitti kveljarinn gjama aukning
píslanna. Postola sögur. útg. C. R. Unger (Christiania 1874), bls. 108-9. Þeir Hrafnkell og félagar hans vom einnig
látnir hanga öfugir.
'^Fyrir aftöku sína hinn þrettánda nóvember 1136 var Sigurður slembir látinn þola hryllilegar píslir. Rétt eins og
Hrafnkatli Freysgoða vom honum ýmsir hlutir harla vel gerðir, en hann var snemma ofsamaður mikill og óeirarmaður.
Honum var gefin sú dauðasök að hann var viðstaddur þegar Haraldur bróðir hans var drepinn. Þegar Slembir var loks
tekinn höndum vildu höfðingjar drepa hann þegar, en þeir menn er grimmastir voru og þóttust eigi að reka harma sinna
á honum réðu píslum hans, og voru þær held-ur en ekki hrottalegar. Eftir píslimar drógu þeir hann til trés og hengdu og
hjuggu síðan af höfuðið. Sjá Heimskringla III. Bjami Aðalbjamarson gaf út (Reykjavík 1951), bls. 319-20, og rit Bjama
Guðnasonar, Fyrsta sagan (Reykjavík 1978).