Milli mála - 2023, Page 25
MILLI MÁLA
Milli mála 15/2/2023 25
Orðasambandið að vera með blátt blóð í æðum má rekja til Spánar.
Samkvæmt Íslenskri nútímamálsorðabók merkir orðasambandið ‚vera
aðalsmaður eða konungborinn‘ (ÍNO). Þetta orðasamband fyrirfinnst
í þýsku, blaues Blut (in den Adern) haben, og einnig í spænsku þar sem
það á í rauninni uppruna sinn, tener la sangre azul . Sumir telja að það
megi rekja til þess tíma er Márar réðu ríkjum á Íberíuskaganum
(711–1492) (García Sánchez 2011). Blátt blóð vísaði til þeirra sem
voru af hreinum kastillískum ættum, þ.e. ekki með blandað blóð í
æðum. Ýmsar kenningar um uppruna orðasambandsins hafa skotið
upp kollinum í tímans rás. Meðal annars sú sem finna má í orðabók
Oxford (OED 1989): „blue blood: […] the expression probably origina-
ted in the blueness of the veins of people of fair complexion as
compared with those of dark skin“. García Sánchez (2011) bendir
hinsvegar á að samkvæmt rannsóknum Eugenio Coseriu muni hér
líklegast vera á ferðinni röng þýðing á setningu úr texta eftir róm-
verska sagnfræðinginn Tacitus (56–um 120 e.Kr.). Spænskir húman-
istar munu hafa þýtt setninguna caelesti sanguine ortam rangt þar sem
celestial ‚himneskt‘ og celeste eru samheiti í spænsku en seinna lýsing-
arorðið er alla jafna notað yfir lit himinsins: azul celeste eða ‚himinblár‘
og í þýðingu Carlos Coloma frá 1629 varð úr blátt blóð í stað af himn-
eskum uppruna (García Sánchez 2011, 52–54).
Armur laganna er útskýrt sem ‚lögreglan‘ í Íslenskri nútímamáls-
orðabók (ÍNO). Í Íslensku orðaneti er samheiti orðasambandsins armur
réttvísinnar (ÍOnet). Þetta orðasamband er til í þýsku, der lange Arm des
Gesetzes, og spænsku, el brazo largo de la ley. Svipað orðasamband
kemur fyrir í verki Óvíds, „Epistulae Heroidum“. Í bréfi til Parísar
skrifar Helena „An nescias longas regibus esse manus?“ eða ‚vissir þú
ekki að konungar hafa langa arma?‘. Svipaða setningu er að finna í
Adagia, verki Erasmusar frá Rotterdam, en þar stendur skrifað
„Longae regum manus“ ‚konungar hafa langa arma‘. Ekki er ólíklegt
að orðasambandið hafi borist yfir í önnur málsamfélög í verki
Erasmusar (Piirainen 2016, 87). Dæmi um markverð orðasambönd
og fleyg orð má sjá hér að neðan í Töflu 3.
ERLA ERLENDSDÓTTIR OG ODDNÝ G. SVERRISDÓTTIR