Milli mála - 2023, Page 29
MILLI MÁLA
Milli mála 15/2/2023 29
spænsku la ironía del destino. Örlög manna eru að margra mati skrifuð
í stjörnunum og gjarnan haft á orði að eitthvað stendur/standi í stjörnunum
,örlög manna eru ráðin‘. Orðasambandið fyrirfinnst í þýsku, das steht
in den Sternen (geschrieben), og spænsku, estar escrito en las estrellas.
Mörgum verður það á að grafa sér sína eigin gröf, það er að segja að
,grafa undan eigin hagsmunum, skemma fyrir sjálfum sér‘ (ÍNO).
Áður fyrr var merking orðasambandsins þrengri og var notað yfir það
að ‚skaða sjálfan sig með ofáti‘ og kemur fyrir í þeirri merkingu í
enskum textum frá 16. og 17. öld. Í þýsku eru til tvö afbrigði af orða-
sambandinu; hið fyrra er sich selbst sein Grab graben ,grafa sér sína
eigin gröf‘ og hið síðara sein eigenes Grab schaufeln ‚moka sína eigin
gröf‘. Í spænsku er sagt cavar su propia tumba/fosa ,grafa sér sína eigin
gröf‘ (DiLEA).
Elstu dæmi um orðasambandið að borga í sömu mynt í evrópskum
tungumálum eru frá miðöldum. Það virðist eiga rætur í viðskiptalífi
miðalda þegar mynt var í umferð og hvert umdæmi eða hérað sló sína
eigin mynt. Þessi mynt var einungis í gildi í viðkomandi héraði en
það gerði kaupmönnum oft erfitt fyrir að borga í eigin eða sömu
mynt. Að gjalda í sömu mynt merkir ‚endurgjalda með sambærilegum
hætti‘ (ÍNO). Í þýsku er orðasambandið jemandem in/mit gleicher Münze
heimzahlen og á spænsku er sagt pagar a alguien con/en la misma moneda
(DLE). Hver mynt á sér tvær hliðar eins og orðasamböndin tvær
hliðar á peningi og hin hliðin á peningnum skírskota til. Þau eru senni-
lega sömu eða svipaðrar merkingar og tvær hliðar á málinu og hin
hliðin á málinu (Málfarsbankinn). Orðasambandið á sér samsvörun í
mörgum Evrópumálum, m.a. þýsku, die Kehrseite der Medaille, og
spænsku, la otra cara de la medalla en í spænsku er einnig sagt el re-
verso de la medalla og el revés de la medalla (DLE).
Skömmu áður en stormur skellur á er jafnan kyrrt veður eins og
athugulir veðurspekúlantar fyrr á tímum tóku eftir. Orðasambandið
lognið á undan storminum er einnig notað í yfirfærðri merkingu um
samband milli fólks. Piirainen (2016) segir að sambærileg orðasam-
bönd komi fyrir í heimildum frá miðöldum, m.a. þýskum textum en
þar er sagt die Ruhe/die Stille vor dem Sturm. Orðasambandið fyrirfinnst
í spænsku og er la calma antes de la tempestad en einnig er sagt la calma
que precede a la tormenta.
ERLA ERLENDSDÓTTIR OG ODDNÝ G. SVERRISDÓTTIR