Milli mála - 2023, Page 30
MILLI MÁLA
30 Milli mála 15/2/2023
Ísland er gjarnan staðsett á hjara veraldar eða ‚á endimörkum
mannabyggðar‘ (ÍNO). Klassískir höfundar eins og Cíceró talar um
in ultimas terras í textum sínum þegar afskekktar byggðir ber á
góma. Hjari veraldar kemur einnig fyrir í ýmsum þjóðsögum, goð-
sögum og ævintýrum. Orðasambandið á sér samsvörun í mörgum
evrópskum tungumálum, m.a. þýsku: am Ende der Welt, og spænsku:
en el/al fin del mundo (DLE).
Mörgum standa ýmsar dyr opnar þó að sumir skelli hurðinni í
andlitið á fólki. Hér eru á ferðinni orðasambönd sem koma fyrir í
mörgum Evrópumálum í svipaðri eða sömu merkingu. Einhverjum
standa allar dyr opnar merkir að ‚hafa alla möguleika, að ekkert muni
hindra viðkomandi í að ná settu marki‘ (ÍNO). Í þýsku er sagt jeman-
dem stehen alle Türen offen og á spænsku tener todas las puertas abiertas.
Hins vegar kemur fyrir að fólk komi að lokuðum dyrum eða að hurð-
inni sé í óeiginlegri merkingu skellt í andlitið á fólki í merkingunni að
‚aðili neiti að ræða við viðkomandi eða honum hafnað á harkalegan
hátt‘ (ÍNO). Í þýsku er orðasambandið sambærilegt: jemandem die Tür
vor der Nase zuschlagen eða ‚skella hurðinni á nefið á einhverjum‘. Í
spænsku er sagt dar a alguien con la puerta en las narices. Hér eins og í
þýsku er hurðinni skellt á nef einhvers (Piirainen 2011, 2016;
Dobrovol’skij og Piirainen 2010; 2018).
Að lokum má nefna orðasambandið taka hatt sinn, eða taka hatt
sinn og staf, sem sprettur af þeirri venju karlmanna áður fyrr að vera
með hatt á höfði sem þeir tóku ofan þegar gengið var inn fyrir dyr.
Þegar þeir svo fóru út tóku þeir hatt sinn og settu upp. Nú hefur
orðasambandið fengið yfirfærðu merkinguna að ‚pakka saman; taka
[saman] pjönkur sínar‘ (ÍOnet). Á þýsku er til eftirfarandi samsvarandi
orðasamband den Hut nehmen sem merkir ‚að hætta, segja upp störf-
um‘. Í spænsku er sagt tomar el sombrero ‚fara, gera sig líklegan til að
fara‘ (DLE). Orðasambandið var upphaflega einungis notað um karl-
menn þar sem konum bar ekki að taka niður hatta sína innandyra (sjá
Dobrovol‘skij og Piirainen 2006, 37).
4.2. Sértæk menningarbundin orðasambönd í íslensku, þýsku
og spænsku
Í þessum kafla eru sértæk menningarbundin orðasambönd til um-
fjöllunar. Fyrst er fjallað um orðasambönd í germönsku tungumál-
MENNING, STAÐHÆTTIR OG SAGA SEM ENDURSPEGLAST Í FÖSTUM ORÐASAMBÖNDUM
Í ÍSLENSKU, SPÆNSKU OG ÞÝSKU
10.33112/millimala.15.2.2