Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

Árgangur

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags - 01.01.1981, Blaðsíða 61

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags - 01.01.1981, Blaðsíða 61
SPRENGIDAGUR 65 mjög mikilvægt tímabil innan katólsku kirkjunnar, og er ósennilegt að ætla annað en þess hafi að einhverju gætt hér sem annarsstaðar. í öðru lagi er vægast sagt ólíklegt, að sá siður að neyta meira kjötmetis á sprengidag en endranær, sem þekktur er a.m.k. frá 18. öld, sé fyrst til kominn eftir siðbreyt- ingu, þegar hið opinbera föstuhald hafði verið afnumið. 3 Elsta dæmi, sem fundist hefur um þessa venju, er i orðabók Jóns Ólafs- sonar Grunnvíkings og er líklega frá 1735. Hann telur sprengikvöld vera al- þýðuorð um meiriháttar matarveislu: ,,Sprengi-qvölld, ad.v. vesper diruptionis, pro vesper cænæ opiparæ et ob- soniis instructissimæ, vocula enim est rustica, ut: sprengi-qvölld (puta af kjöt- aati) i föstu inn-gang."8 Næsta heimild er í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar og ætti því að vera frá áruum 1752-57, þegar þeir ferðuðust um landið, en lýsing- in er reyndar í kaflanum um Kjósarsýslu. Þar geta þeir þess, að vinnufólkið eigi að fá svo mikið hangiket sem það geti í sig látið og síðan geri menn sér það til gamans að forðast svo mikið sem nefna kjöt fram til páska, en reyni jafn- framt að ginna hver annan til þess: „Hvide-Tirsdags-Aften kaldes Sprengiu-kveld, fordi da skulle Arbeidsfolk- ene have saa meget de ville spiise af varmt roget Kiod, som de siden ikke faae forend til Paaske. Denne Vane er en Levning fra de Catholske Tider; thi de tage i Agt, for Spog, ikke eengang at nævne Kiod om Fasten; hvorfor de soge at narre hinanden til at giore her imod, da den som nævner Kiod bliver er- klære skyldig at have derved forbrudt Kiodet næste Gang."9 Þriðja dæmið er í Leikafælu séra Þorsteins Péturssonar á Staðarbakka í Miðfirði, sem hann skrifaði árið 1757. Hún er að vísu einkum rituð ,,um og á móti jólaleikum eður dansi", en hann rekur þó einnig annað syndugt athæfi, svosem ,,æði hjá lystugum almúga um sjöviknaföstu innganginn": ,,Eg kann ekki að neita, það nokkrar menjar af þessháttar óhófsemi hafi á þeim pápisku tíðum borist einninn hingað í þetta vort fátæka ísland og við- varað inn til vorra daga með nokkurs konar kæti og kjötáti á þriðjudagskvöldið í föstuinngang, því sá siður hefur vissuiega engin önnur rök eður upptök, og svarar einninn sama tímatali til paskanna, er líka gjört á nóttu, en fyrir því að hjá alþýðu vorri eru hér með engin sérdeilis óskikkanlegheit framin, það eg veit, þá vil eg ekki fá mér til orða fleira þar um að disputera, heldur einasta láta nægja að hafa sýnt þess uppruna vera kominn frá heiðnum sið og það sama eftirleifar pápiskunnar í landi voru, ásamt öðru fleira hjá al- múganum, smávægu að sönnu, hvar um skrifa mætti heilan bækling."10
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180

x

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Árbók Hins íslenzka fornleifafélags
https://timarit.is/publication/97

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.