Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

Árgangur

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags - 01.01.1981, Blaðsíða 66

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags - 01.01.1981, Blaðsíða 66
70 ÁRBÓK FORNLEIFAFÉLAGSINS að saltkjötið og baunirnar hafi smám saman tekið við af öðrum mat eða sé að vinna á. Annarrar tilbreytni er naumast getið. Örfáir nefna leiki og önnur gamanmál, en þau eru annars tengd öskudeginum á eftir og síðar bolludeg- inum á undan.23 4 Það er eftirtektar vert, að öll elstu dæmin og einnig flest frá 19. öld hafa í siðara hluta orðsins -kvöld, en ekki -dagur. Þetta er eðlilegt, því að helsti dagamunurinn var gerður um kvöldið, áður en fastan skyldi hefjast. Sama merking er og algengust í seinni hluta dagsheitisins í nálægum málum, svo sem í lágþýsku, en þar eru til fjölmörg afbrigði orðanna Fastnacht og Fastelabend, en myndin Fastelauen verður í dönsku að fastelavn. í þessum löndum teygir þetta heiti sig reyndar yfir fleiri daga, föstuinngang- inn, sem talinn er mislangur eftir landshlutum og tímaskeiði. í Norður-Eng- landi er alþekkt orðið Fastens E'en um þennan þriðjudag, en algengasta heitið annarstaðar á Englandi er þó Shrove Tuesday, þar sem shrove er komið úr saxnesku shrive eða shrift, þ.e.a.s. skriftir, játningar. Orðið Fasten Tuesday kemur einnig fyrir í ensku á sama hátt og Fastendienstag og Fastelabenddiens- tag á þýsku. Þess hefur jafnvel verið til getið, að sænska orðið fettisdag og danskan fed Tisdag (feiti týsdagur) sé til orðið úr fast-tisdag. En það gæti einnig verið runnið frá franska heitinu mardi gras, sem merkir hið sama.24 Það er hinsvegar nokkurt umhugsunarefni, að myndirnar sprengidagskvöld og sprengidagur skuli yfirleitt koma fyrir. Tilhneiging málsins er oftast i þá átt að stytta orð fremur en lengja þau, og því væri líklegra, að sprengikvöld væri stytting úr sprengidagskvöld, heldur en eignarfallinu -dags hefði verið bætt inn. Þó má vera, að orðið sprengidagur hafi verið myndað til samræmis við öskudag næst á eftir. Fyrri hluti orðsins, sprengi-, er þó torræðastur. Samsvarandi orð er hvergi þekkt í nálægum málum. Þó er í norsku til nafnið sprengjelaurdag um laugar- daginn fyrir páska. í Norsk Riksmálsordbok er það útskýrt þannig, að menn hafi þurft að vinna í spreng: ,,da en arbeider pá spreng for á fá alt unda til helgen." Orðið er allþekkt í Mið-Noregi og Þrændalögum, en heimildarmönnum er merkingin sjaldnast vel ljós. Þá er í Sviss til nafnið Sprengmantig um mánu- daginn í föstuinngang.25 Því er ekki að leyna, að hin hefðbundna útskýring orðsins sprengidagur, ,,að éta sig í spreng", er heldur tortryggileg og ber ótvíræðan keim af þjóð- skýringu. Hið sama er að segja um norsku tilraunina að skýra orðið sprengje- laurdag. Og ekki bætir úr skák, að hinum norsku og íslensku skýringartil- raunum skuli ekki bera saman. Einsog áður sagði hefur ekkert sviplíkt nafn á þriðjudeginum í föstuinn-
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92
Blaðsíða 93
Blaðsíða 94
Blaðsíða 95
Blaðsíða 96
Blaðsíða 97
Blaðsíða 98
Blaðsíða 99
Blaðsíða 100
Blaðsíða 101
Blaðsíða 102
Blaðsíða 103
Blaðsíða 104
Blaðsíða 105
Blaðsíða 106
Blaðsíða 107
Blaðsíða 108
Blaðsíða 109
Blaðsíða 110
Blaðsíða 111
Blaðsíða 112
Blaðsíða 113
Blaðsíða 114
Blaðsíða 115
Blaðsíða 116
Blaðsíða 117
Blaðsíða 118
Blaðsíða 119
Blaðsíða 120
Blaðsíða 121
Blaðsíða 122
Blaðsíða 123
Blaðsíða 124
Blaðsíða 125
Blaðsíða 126
Blaðsíða 127
Blaðsíða 128
Blaðsíða 129
Blaðsíða 130
Blaðsíða 131
Blaðsíða 132
Blaðsíða 133
Blaðsíða 134
Blaðsíða 135
Blaðsíða 136
Blaðsíða 137
Blaðsíða 138
Blaðsíða 139
Blaðsíða 140
Blaðsíða 141
Blaðsíða 142
Blaðsíða 143
Blaðsíða 144
Blaðsíða 145
Blaðsíða 146
Blaðsíða 147
Blaðsíða 148
Blaðsíða 149
Blaðsíða 150
Blaðsíða 151
Blaðsíða 152
Blaðsíða 153
Blaðsíða 154
Blaðsíða 155
Blaðsíða 156
Blaðsíða 157
Blaðsíða 158
Blaðsíða 159
Blaðsíða 160
Blaðsíða 161
Blaðsíða 162
Blaðsíða 163
Blaðsíða 164
Blaðsíða 165
Blaðsíða 166
Blaðsíða 167
Blaðsíða 168
Blaðsíða 169
Blaðsíða 170
Blaðsíða 171
Blaðsíða 172
Blaðsíða 173
Blaðsíða 174
Blaðsíða 175
Blaðsíða 176
Blaðsíða 177
Blaðsíða 178
Blaðsíða 179
Blaðsíða 180

x

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Árbók Hins íslenzka fornleifafélags
https://timarit.is/publication/97

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.