Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 42

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 42
Náttúrufræðingurinn 1. mynd. Útsýni yfir Vatnsdalshóla ofan úr hlíðum Vatnsdalsfjalls. - viewedfrom Mt. Vatnsdalsfjall. Ljósm./Photo: Höskuldur Búi jónsson. Vatnsdalshólar 2. mynd. Skriðuörin í Vatnsdalsfjalli en í þeim má sjá að Ijósa súra bergið er í efri hluta fjallsins. - Mt. Vattisdalsfjall, various rock types can be seen in various colours, rhyolite in lighter colour. Ljósm./Photo: Hreggviður Norðdahl. atburðir hafa afmáð þau ummerki eða ekki. Hraði við myndun berg- hlaupa er á bilinu nokkrir milli- metrar á dag og upp í tugi metra á sekúndu. Stundum gerist það að berghlaup breytist í bergflóð (e. rock avalanche), líklega sökum mikillar fallhæðar og mikils rúmmáls þess bergmassa er fer af stað í einu. I hlaupinu molnar bergmassinn og nær umtalsverðum hraða, eða allt að 175 km/klst. (um 50 m/sek), og getur flust svo kílómetrum skiptir út frá hrunstað. Ymsar kenningar eru uppi um ástæður þess að úthlaup bergmassans getur orðið jafn langt og raun ber vitni og nú um stundir hallast sérfæðingar helst að því að urðarmassinn ysjist við hlaupið, þ.e. efnið í honum gliðni, hætti að hegða sig eins og fast efni og fái hegðunar- einkenni straumefnis. Þá hegðar urðarmassinn sér líkar vökva og hefur miklu minna innra viðnám og viðnám við undirlagið en berg- mylsnumassi hefur. Talið er að urðarmassinn geti fengið þessa eiginleika við íblöndun vatns, lofts, kornaflæði og fleira í þeim dúr. Mörg dæmi eru til um slíkt/ Flest berghlaup á íslandi eru talin hafa fallið á nútíma, skömmu eftir lok ísaldar. Einfaldasta skýringin á orsökum þeirra er að á meðan skriðjöklar fylltu dali hafi þeir sorfið hlíðar þeirra en jafnframt haldið að þeim og komið í veg fyrir að stöðugt brattari hlíðar þeirra hryndu niður. Þegar jöklarnir hurfu úr dölunum hvarf stuðningur þeirra við óstöðug- ar hlíðarnar, sem við það hrundu ofan í og jafnvel um þvera dalina.5,6 Fyrri RANNSÓKNIRÁ Vatnsdalshólum Svo virðist sem flestir hafi tengt Vatnsdalshóla við skriðuföll og er viðbúið að þar hafi ráðið miklu tvö skriðuföll sem þarna urðu á 16. og 18. öld. Þessar skriður, sem enn eru vel sýnilegar, eru nefndar eftir bæjunum sem þær grönduðu. Kallast sú eldri Skíðastaðaskriða, hin Bjarnastaðaskriða.8 Þorvaldur Thoroddsen9 hafði aðrar hugmyndir um myndun Vatnsdalshóla. Hann taldi þá hafa myndast seint á ísöld við það að skriða féll úr fjallinu niður á jökul þar sem nú er bærinn Hvammur (um 8 km innan við hólana) og að efni skriðunnar hafi síðar borist fram með jöklinum og hann að lokum skilið efnið eftir í jökulgörðum þar sem nú eru Vatnsdalshólar. Um miðja tuttugustu öld kannaði Jakob H. Líndal3,4 hólana allítarlega. Jakob efaðist um hugmyndir Þorvaldar og taldi hólana myndaða við risastórt skriðuhlaup eða framhlaup úr Vatnsdalsfjalli. Jakob taldi að fell nokkurt, sem hafi verið efst í fjallinu norðan við Jörundarfell, hafi steypst niður hlíðina og lang- leiðina um þveran Vatnsdal. Því til stuðnings benti hann á að bergteg- undir í norðanverðum Vatnsdals- hólum eru þær sömu og nyrst í skriðuörinu í fjallinu og það sama væri uppi á teningnum í hólunum sunnanverðum (2. mynd). Jakob taldi að framhlaupið hefði orðið í lok ísaldar og að orsaka þess væri einkum að leita í veikum millilögum í fjallinu. Til að skýra lögun hólanna og V-laga „skorur" eða „dali" á milli þeirra taldi hann að framhlaupið hefði verið blandað jökulstykkjum 130
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.