Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 43

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 43
Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags ættuðum úr jökulfönn efst í Vatns- dalsfjalli. I aldanna rás hefðu svo bergstykkin veðrast niður í keilu- hóla. Á tveimur stöðum í hólunum fann Jakob basaltklappir, greinilega jökulrákaðar í stefnu Vatnsdals, og var hann viss um að þær væru undirstaða hólanna. Sigurður Þórarinsson6 og Ólafur Jónsson5 tóku að mestu leyti undir með Jakobi um myndun Vatnsdalshóla. Ólafur Jónsson kannaði Vatnsdals- hóla oft og lýsir þeim fyrst 1957 í ritinu Skriðuföll og snjóflóð8 og svo aftur 1976 í bók sinni Berghlaup.5 I þessum lýsingum kemur fram að rúmmál urðarmassans sé um 120 milljónir m3 og að hólasvæðið vestan við Flóðið þeki um 5,5 km . Mesta fallhæð urðarmassans var um 900 m og hann staðnæmdist í um 70 m hæð í brekkunni á móti og hafði þá færst um 5700 m út frá hrun- staðnum í Vatnsdalsfjalli.5 Vorið 1997 setti Ágúst Guð- mundsson1011 fram hugmyndir sínar um myndun Vatnsdalshóla. Ágúst hafnar alfarið kenningum Jakobs H. Líndals og Ólafs Jónssonar um berg- hlaup og gengur um leið í smiðju Þorvaldar Thoroddsen um að hól- arnir séu af jökulrænum uppruna, en telur þó að miðhluti þeirra sé gerður úr föstum berggrunni, sem þó sé sundurgrafinn af vatnsfar- vegum og upprótaður af jökli. Ágúst telur súra bergið í hólunum vera það sama og finnst hátt í hlíðum Vatns- dalsfjalls, „.. .og að líparítsyrpurnar í Vatnsdalsfjalli séu komnar niður á láglendi í vestanverðum Vatnsdal vegna sighreyfinga við höggun í berggrunni".11 Þessu til stuðnings bendir hann á að bergið í hólunum sé víða heillegt og að berggangar með legu frá norðri til suðurs, sem finnast víða í hólunum, mælast með rétta (N) segulstefnu. Súra bergið gefur daufa en þó jafnan veika rétta segulstefnu. Aðrir gangar mælast með öfuga (R) segulstefnu. Segul- mælingarnar telur Ágúst að bendi til þess að þarna sé bergið nærri upp- haflegri stöðu, en ekki umturnað í skriðuhlaupi. Meginhluta hólanna telur hann þó gerðan úr lausum jarðlögum, sem jökull hefur hreyft Vatnsdals hólar Gosberg Basalt ¦ Basalt (þunnl grágrýti) | Dilabasalt Rhýólit Andesít I nnskotsberg HP Basisk innskot Súr innskot Annað Vatnsdalshólar Lausjarölög Þykkar skriður |i 11 Strandlinur Breiðabóisstaður FHnjúk ' Halli i gráðum (halli hrunins V.27 bergstafla meó punktallnu) I Misgengi: tennur þeim megtn sem sigið hefur ^ Hugsanlegt brotsár og hlaupferill Vatnsdalshóla 3. mynd. Einfölditð útgáfa af jarðfræðikorti Annells af norðanverðum Vatnsdal. Líklegu brotsári og hlaupferli Vatnsdalshóla hefur verið bætt inn á jarðfræðikort Annells. Áttarós, sem sýnir stefnu bergganga og brotalína á svæðinu, er neðst til vinstri á myndinni. - Simplifíed geologícal map, adapted from Annells.12 Possible main scarp of the rock slide has been included and a rose diagram shozving direction offaults and dykes in the bedrock. og mótað en ekki flutt um langan veg. Þetta efni hafi fjöldi aurskriðna borið fram á jökulsporð sem lá í Vatnsdal í lok ísaldar. Myndun og mótun Vatnsdals og nágrennis Árið 1968 skrifaði breskur jarð- fræðingur, R. N. Annells doktorsrit- gerð um jarðmyndanir frá tertíer í Vatnsdal og nágrenni.12 Samkvæmt þeirri ritgerð einkennist berggrunn- ur svæðisins (3. mynd) af nálægð við forna megineldstöð, svokallaða Vatnsdalsmegineldstöð, og að víða finnast þar súr berglög í fjöllum. í hlíðum Vatnsdalsfjalls og nágrennis er berg mjög fjölbreytt og má þar finna basalthraun og rhýólít (líparít), en í fjallinu finnst rhýólítið bæði sem hraun og gjóskuberg. Á Iáglendi í nágrenni hólanna er berggrunnur nær eingöngu úr basalthraunlögum og það er ekki fyrr en komið er upp í um 400 m hæð í hlíðum Vatnsdals- fjalls að við rekumst á súrar bergteg- undir (2. mynd). I þessu sambandi er þó rétt að geta þess að hlíðar Vatns- dalsfjalls eru mjög skriðurunnar og fáar opnur í berggrunninn. Sunnan við Vatnsdalshóla, í nágrenni bæj- anna Breiðabólstaðar og Hnjúks, eru innskot úr súru og basísku bergi (3. mynd). Ráðandi stefna brotalína og bergganga er frá norðri til suðurs og frá norðnorðaustri til suðsuðvesturs, en jarðlagastaflinn í Vatnsdalsfjalli hefur misgengið um tugi metra. Vegna nálægðar við áðurnefnda megineldstöð eru bæði strik og halli jarðlaga á svæðinu töluvert breytileg og má í því samhengi benda á trog- laga sigmyndun í fjallinu á milli bæjanna Hjallalands og Hvamms. Þar hefur orðið staðbundið sig umhverfis gosrás og jarðlögin sveigst niður tíl vesturs um allt að 600 m.12 Eins og við er að búast er landslag í Vatnsdal mjög mótað af jöklum ísaldar og hefur mikilvirkur jökull, sem skreið út dalinn til norðurs, sorfið úr báðum hlíðum hans og gefið dalnum hina einkennandi U- lögun jökulsorfinna dala. I lok ísaldar, þegar skriðjökullinn í Vatns- dal þynntist og hörfaði suður eftir dalnum, hætti hann að styðja við brattar hlíðar dalsins og eitt eða fleiri 131
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.