Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 69

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 69
Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags inga á stærð Bárðardalshrauns, sem sýndir eru í 1. töflu, má ætla að Kinnarhraun sé vart minna en 300 km2. Ef miðað er við 16 m meðal- þykkt, en það er þykktin í bor- holunni SS-02, er rúmtakið 4,8 km3. Kinnarhraun er eldra en Útbruna- hraun og Bárðardalshraun, en Út- brunahraun er talið um 10.300 ára, eins og vikið verður að hér á eftir. Kinnarhraun er þar með í hópi elstu sprunguhrauna sem þekkt eru á Islandi og gæti verið um 10.500 ára (raunaldur). Útbrunahraun Útbrunahraun er víðáttumikið helluhraun sem þekur land austan Suðurár og nær allt að Sellandafjallí og tekur yfir mikinn hluta þess flæmis sem á kortum er kallað Út- bruni. Til austurs hefur það flætt ofan í Bárðardal sunnan Svartár- vatns, svipaða leið og Kinnarhraun- ið áður. Svartárvatn varð til við þennan atburð, a.m.k. í sinni nú- verandi mynd, en merki sjást um að þarna hafi einnig um tíma staðið uppi lón í ísaldarlok. Hraunið náði að Hrafnabjörgum vestan Skjálf- andafljóts og hefur þá að líkindum stíflað fljótíð (sjá kaflana um Bárðar- dalshraun og Hafursstaðavatn) en önnur álma hraunsins hefur flætt niður með Svartá austan við Hátungur og sést nyrst á yfirborði við ósa Suðurár, á svipuðum slóðum og Kinnarhraunið. Hraunið er í báðum borholunum SS-01 og SS-02, 7 m og 10 m þykkt í hvorri holu (3. mynd). Hraunbreiðan suður af Svartárvatni er afar flöt og jafnframt lítið sprungin. Yfirborði hennar hallar um 1° til norðvesturs. Hraun- reipi einkenna allt yfirborð þess, kargi er hvergi sjáanlegur. Víða hefur það brotnað upp í stórar hellur sem reisa sig upp yfir flatt hraunið í kring. Ein álma hraunsins hefur streymt niður með Sellandafjalli að vestan og þar kemur Kráká upp undan því. Útbrunahraun er með smáum plagíóklasdílum. Dílaþéttleiki er mismunandi frá einum stað til annars og sums staðar er það díla- 2. mynd. Klettur úr Kinnarhrauni við heimreiðina að Vaði skammt inn afneðstu brúnni á Skjálfandafljóti, í meira en 100 km fjarlægðfrá ætluðum gosstöðvutn. - An outcrop of the Kinnarhraun lava in the outer Bárðardalur region, at over 100 km from its suggested craters. Ljósm./Photo: Arni Hjartarson. laust með öllu, t.d. víða í sundinu austan við Hátungur. Dílótt og dílalaust berg finnst jafnvel í sömu hrauntungu. Hugsanlega er þó um fleira en eitt hraun að ræða innan þessa flæmis en ekki tókst að finna neina samfellda jaðra né skil í hrauninu sem réttlæta skiptingu þess. Jarðvegs- og gjóskulagaat- huganir benda til svipaðs aldurs á allri hraunbreiðunni. Uppruni Útbrunahrauns er óþekktur. Næsta ljóst er þó að það er komið úr einhverri af dyngjum Ódáðahrauns en hver þeirra það er, er enn ekki vitað. Aldur og stærð I jarðvegssniðum sem mæld hafa verið víðsvegar um hraunið sjást gjóskulög Heklu, H3 og H4, víða. Þykkt jarðvegs undir H4 bendir til að hraunið sé yfir 9000 ára. Auk þess sést eldfjallaaska, sem hugsan- lega er svokölluð Saksunarvatns- gjóska, víða ofan á því bæði sem upprunaleg loftborin gjóska og til- flutt vindblásin og vatnsborin gjóska. Þetta gjóskulag er kennt við stöðuvatn í Færeyjum en þar var það fyrst skilgreint og aldurs- greint.5 Það finnst víða um Fær- SS-01 SS-02 "'+""" + 5" + + + 10-15- ¦ + + + + + 20: + + + + + 25: + - + + - + + + - + 38%** + - + + A kargi Báröardalshraun Utbrunahraun Kinnarhraun + + . + + " + + + + . + + _ + + + + . + Utbrunahraun Kínnarhraun gamalt basalt jökulurft 3. mynd. Jarðlagasnið úr kjarnaholunum SS-01 og SS-02 í hraununum við Suðurá. Holurnar voru boraðar samhliða rann- sóknum sem gerðar voru 1963. Gert eftir frummynd Hauks Tómassonar frá 1967} - Sections from two drillholes penetrating the lavas. 157
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.