Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 45

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 45
Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags JÖKULSORFINN BERGGRUNNUR Eins og áður sagði fann Jakob H. Líndal3 tvær jökulsorfnar klappir í hólunum, aðra í suðvesturjaðri þeirra og hina við Vatnsdalshóla- bæinn. Lögun klappanna og jökul- rákirnar eru ótvíræð ummerki um rof jökuls, sem á sínum tíma skreið norður Vatnsdal í stefnu nálægt 350° réttvísandi. Báðar klappirnar eru úr basalti og hluti af berggrunni svæðisins. Það er athyglisvert að umhverfis klöppina við Vatnsdals- hólabæinn eru 20-30 m háir rhýólíthólar (5. mynd) greinilega ofan á berggrunninum, augljós vísbending þess að Vatnsdalshólar eru ekki „... úr föstum berggrunni sem [er] sundurgrafinn af vatns- farvegum og upprótaður af jökul- sporði ..." eins og Ágúst Guðmunds- son11 hefur haldið fram, enda er afar ólíklegt að jökull hefði sorfið og rákað basaltklappirnar en látið hólana umhverfis ósnerta, sem á þessum stað eru gerðir úr auðrofnu rhýólíti og rhýólítmulningi. Það er því næsta augljóst að Vatnsdalshólar eru gerðir úr lausum jarðlögum, þ.e. bergmulningi sem liggur ofan á jökulsorfnum basaltberggrunni. Bergið í Hólunum Megináhersla var lögð á að kort- leggja berggerðir, þ.e. útlit hinna mismunandi bergtegunda í Vatns- dalshólum (4. mynd). Þetta var gert til að kanna hvort einhver regla væri á dreifingu þeirra í hólunum. Fljót- lega kom í ljós að þrír meginflokkar berggerða nægðu til að gefa gott yfirlit um dreifinguna, en þessir þrír flokkar eru: basalt (basísk hraunlög), rhýólít (súr hraunlög) og rhýólít- breyskja (súrt gjóskuberg eða gos- brotaberg). Þegar dreifing berggerða í Vatnsdalshólum er skoðuð kemur fram athyglisvert mynstur. Algeng- ast er að ystu hólarnir séu úr basalt- mulningi, en þegar kemur nær miðju þeirra fjölgar hólum úr súrum breyskjubrotum og í miðhluta hólanna eru þeir nær eingöngu úr súrum rhýólítmulningi (4. mynd). Ef /* 5. mynd. Jökulsorfin basaltklöpp við bæinn Vatnsdalshóla er til vitnis um norðlæga skriðstefnu jökulsins. Hólarnir, sem þarna rísa 20-30 m yfir umhverfið, hvíla á jökulsorfinni klöppinni. - Glacially striated bedrock within Vatnsdalshálar. Ljósm./Photo: Höskuldur Búi Jónsson. einstakir hólar eru úr fleiri en einni berggerð er algengt að basaltið sé í neðri hluta þeirra og rhýólítið í efri hlutanum. Einfaldast er að skýra myndun Varnsdalshóla á þann veg að þeir séu myndaðir úr stóru bergstykki eða -fyllu sem splundrað- ist þegar hún féll úr austurhlíð Vatnsdals. Líklega hefur neðri hluti þessa bergstykkis verið úr basalti en efri hlutinn úr súru bergi, rhýólít- breyskju neðan til og rhýólíthraun- lögum ofan til, en þetta er einmitt sama skipan berggerða og er í Vatns- dalsfjalli (6. mynd).12 Við berg- hlaupið hefur basaltið því farið á undan, hlaupið lengra út og myndað jaðra hólanna, en efri hlutinn, að mestu úr rhýólíti, hefur hlaupið styttra, stöðvast og myndað mið- hluta hólanna. Austustu hólarnir, þeir sem liggja norðan við Flóðið, eru nær eingöngu gerðir úr rhýólít- breyskju. Ekki er loku fyrir það skotið að þeir tilheyri öðru og yngra berghlaupi. Upptypptir og ofanflatir HÓLAR Þar sem Vatnsdalshólar rísa allt að 30 m yfir nánasta umhverfi sitt í mynni Vatnsdals eru þeir mjög áberandi. Ef litið er á flugljósmynd af Vatnsdals- hólum (6. mynd) má sjá að jaðrar þeirra mynda tiltölulega þunna hulu sem umlykur efnismikinn miðhluta hólanna að norðan, vestan og sunnan. Upp úr þessari jaðarhulu standa yfirleitt stakir, lágir og 133
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.