Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 62

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 62
Náttúrufræðingurinn þau grasfræi. Öryggissvæðin voru völtuð öðru hverju og hafa síðan myndast þar sléttar grasflatir. Áður voru hreiður stormmáfanna mest á öryggissvæðunum, þegar gróður var náttúrulegri og svæðið ósléttara en nú, eins og sést á 6. mynd (bls. 12) í grein höfunda frá 1990.5 Meðan á þessum framkvæmdum stóð fækk- aði fuglunum við völlinn, en þeir sem eftir voru gerðu sér hreiður í grjótkantinum efst í fjörunni, sér- staklega við norðurenda flug- brautarinnar og austan hennar. Eggjataka var einnig stunduð á þessum árum eða þá að srungið var á eggin í hreiðrunum. Þá hefur komið fyrir að stormmáfar hafa verið skotnir við flugvöllinn. Storm- máfar eru friðaðir og þess vegna er ólöglegt að skjóta þá, einnig að tína egg þeirra eða eyðileggja á annan hátt, en flugvallarstarfsmenn gerðu þetta til að freista þess að hindra varp þeirra irman flugvallarins.6 Við Þverá í Staðarbyggð er eitt stærsta stormmáfsvarpið í Eyjafirði; árið 1995 voru þar 39 pör en hafði fækkað í 23 árið 2000. Hugsanlegt er að umfangsmikið malarnám á Þver- áreyrum með tilheyrandi umferð, skarkala og mannaferðum eigi þátt í þessari fækkun. Stormmáfsvarpið við Laugaland sem taldi 18 pör 1995 var liðið undir lok árið 2000. Líklegast er að flóð á varptíma hafi eyðilagt það. Flóð eru einnig talin hafa eytt varpi storm- máfa við Eyjafjarðará neðan við Hrafnagil. Sennilega hafa fuglarnir flutt sig að Munkaþverá um þremur km sunnar, en þar voru 29 pör 1995 og hafði fjölgað í 63 árið 2000 sem er tvöfalt meiri aukning (17% á ári) en að meðaltali í Eyjafirði. Á flæðunum sunnan Svarfaðar- dalsár neðan við Hrísahöfða voru 47 varppör árið 1980 en hafði fækkað í 13 pör 1990, 6 pör 1995 og 4 árið 2000. Árið 1980 voru stormmáfar byrjaðir að verpa lengra upp með Svarfaðardalsá (við Tjörn og Hofsá). Seinna hófu þeir að verpa á flæðun- um norðan ár rétt innan Dalvíkur og í melhólunum beggja vegna óssins. Breytingar á dreifingu stormmáfa í Svarfaðardal virðast einkum af tveim ástæðum, vegna flóða í Svarf- aðardalsá og eggjatínslu.23 Á mel- hólunum norðan við ós Svarfaðar- dalsár fengu fuglarnir ennfremur lítinn frið fyrir akstri fjórhjólamanna. Sumarið 1988 fór allt láglendið í Svarfaðardal á kaf í flóðum fyrstu dagana í júní og talið er að sárafá pör hafi komið upp ungum (Steingrímur Þorsteinsson). Sama gerðist á svipuðum tíma 1995 og eflaust við og við áður, t.d. 1968.23 Fjöldi storm- máfa í Svarfaðardal hefur staðið í stað, ólíkt því sem gerst hefur í Eyjafirði í heild. Árið 1980 var þar stærsta stormmáfsvarp í Eyjafirði, 50 varppör. Áratug síðar hafði fjöldi para ekkert breyst, 47 pör, né heldur árið 2000 þegar pörin voru 46. Flóð og truflun af völdum manna hafa ugglaust valdið umræddum breyt- ingum á varpdreifingu og komið í veg fyrir stækkun varpstofnsins í Svarfaðardal. Árið 1995 sker sig úr svo um munar, en þá fundust aðeins 18 varppör í öllum Svarfaðardal. Þegar talningar fóru fram var dal- botninn að mestu undir vatni eftir vorflóð. Líklega hafa mörg hreiður misfarist og fuglarnir því yfirgefið varpstöðvarnar. Miðað við að fjöldi varppara var 47 árið 1990 og 46 áratug síðar er sennilegt að vantað hafi í talningunni ein 30 pör upp á raunverulegan fjölda varppara 1995. Sé það rétt hafa tæp 330 pör orpið í Eyjafirði árið 1995, sem er líklegri tala en 298 miðað við þróun stofns- ins, sbr. 4. mynd. Einna samfelldast hefur verið fylgst með varpi stormmáfs í Hrísey. Umfangsmiklar rannsóknir á fugl- um hafa verið stundaðar þar um áratuga skeið með sérstakri áherslu á rjúpu.13 Samtímis hefur öðrum fuglategundum einnig verið gefinn gaumur. I Hrísey fjölgaði varp- pörum úr tveim árið 1980 í 25-30 árið 1990, eða að meðaltali um 30% á ári sem er fjórföld meðaltalsfjölgun stormmáfa í Eyjafirði. Um 50 pör voru talin verpa í Hrísey árið 2000. Stórt máfavarp var um tíma á Moldhaugnahálsi skammt utan við Akureyri. Árið 1982 urpu þar svartbakar Larus marinus, sílamáfar L.fuscus og silfurmáfar L. argentatus, auk stormmáfa (athuganir Hálfdáns Björnssonar 4. júlí 1982). Á árunum 1983/4-1989 urpu 1-2 stormmáfspör á þessu svæði (Agnar Tómasson, munnl. uppl. 8.6.1989). Máfavarpinu var nánast eytt með skotum og síðan hafa stormmáfar ekki orpið þar. Umfjöllun Stofnbreytingar Stormmáfsstofninum í Eyjafirði hafa errn ekki verið settar þær skorður af umhverfinu sem takmarka stækkun hans, en hún hefur verið 7,8% að meðaltali á ári. Stormmáfum heldur því væntanlega áfram að fjölga í Eyjafirði um sinn. Fæðan er sá þáttur umhverfisins sem mun sennilega helst takmarka stofninn að lokum. Stöðug fjölgun í stofninum bendir til þess að enn sé gnótt fæðu fyrir stormmáfa í Eyjafirði að sumarlagi. Annars eru þættir sem hafa af- gerandi áhrif á stofninn lítt þekktir. Þeir geta allt eins verið að verki að vetrarlagi en vetrarstöðvar íslenskra stormmáfa eru að hluta til við Bretlandseyjar en einnig hér við land, einkum við Suðvesturland, Eyjafjörð og Skjálfanda.2 Ymsir umhverfisþættir geta haft staðbundin og/eða tímabundin áhrif á einstök vörp eða stofninn í heild, bæði fjölda varppara og dreifingu þeirra. Þannig virðast vorflóð valda tilfærslum stormmáfa milli varp- svæða á sama hátt og gerist hjá hettumáfum.9 Stormmáfar, eins og aðrir máfar, eiga einnig nokkuð undir högg að sækja af manna- völdum; þeir eru skotnir og egg tínd þótt egg og fuglar séu friðaðir samkvæmt lögum. Flóð og aðrir þættir sem valda tilfærslu varppara leiða samt ekki til fækkunar, einungis annarrar dreifingar. Fjölgun stormmáfa í Eyjafirði gefur líklega til kynna hvernig stofn- inum vegnar í landinu í heild. íslenski stormmáfsstofninn var álitinn vera 350^50 pör árið 199524 og var óvissa í mati aðallega tengd stærð stofnsins annars staðar en í Eyjafirði. Árið 2000 voru 484 pör í Eyjafirði og hafði fjölgað þar um 62% 150
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.