Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 73

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 73
Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags kallar það Hafursstaðavatn.13 Fornir vatnahjallar og aðrar strandmynd- anir liggja meðfram hlíðunum beggja vegna dalsins á þessum slóðum og marka útbreiðslu lónsins. Sléttur dalbotninn, sem fljótið kvíslast um, er hinn forni botn þess. Mikill uppblástur og jarðvegsrof hefur átt sér stað á umliðnum öldum bæði á Hafursstaðaeyrum og í hraun- unum þar norður af enda hefur vindurinn af óþrotlegu sandmagni að taka úr hinu forna botnseti Hafurs- staðavatns. Þegar hæst stóð í vatnfnu var það um 17 km langt. Það var við lýði í aldaraðir en Fljótið fann sér far- veg milli hraunsins og Hrafnabjarga og ræsti það hægt og hægt fram. Bárðardalshraun hafði afgerandi áhrif á Skjálfandafljót langleiðina (eða alla leið) til sjávar. Það hrakti það úr farvegi sínum og fyllti hann svo fljótið varð að gera sér nýjan farveg allt frá Hrafnabjörgum. Við Tungumela flutti það sig vestur fyrir melana og skildist frá Svartá á löngum kafla. Áður en hraunið kom til hafa Svartá og Suðurá að líkindum runnið hvor í sínu lagi til Fljótsins, Suðurá með ósa vestur af Hárungum en Svartá við norður- enda þeirra. Allir hinir nafntoguðu fossar Bárðardals eru mótaðir í hraunið. Þeir eru svipaðir að hæð. Áin hefur rofið burtu yfirborðs- kargann sem víða er 6-8 m þykkur en fellur svo fram af þéttasta kjarna þess. Goðafoss er 12 m (þ.e. vestari og hærri fossinn), Ullarfoss er 11 m (5 mynd) og Barnafoss (eystri fossinn) er 10,5 m. Athyglisvert er að Skjálfandafljót rennur að mestu inni á hrauninu en ekki milli hrauns og hlíða á leið sinni niður Bárðardal. Þetta stafar af því að hrauníð stendur víðast hærra við jaðrana meðfram hlíðum dalsins en um miðbikið. Oft er þessu öfugt 6. mynd. Suðnrá kemur upp í vatnsmiklum lindum í Suðurárbotnum og rennur um Útbrunahraun. Myndin er tekin vestur af Svartárkoti. - Suðurá river origmates in the large spring area Suðurárbotnar in the Útbrunahraun lava, issuing 10-15 m3/s. Ljósm./Photo: AH. farið um hraun í dölum þar sem þau eru hæst um miðbikið en lækka út til jaðranna. Ástæðan fyrir rennsli fljótsins á hrauninu er sú að í upp- hafi eldsumbrotanna hefur hraun- flæði verið ákaft niður dalinn en síðan hefur dregið úr því; þá lækkaði í hraunstrengnum í miðjum dal en tíl jaðranna sat eftír storkið hraun frá upphafsdögum gossins. Sjá má sérkennilega kargagarða sem rekja má langar leiðir meðfram hraun- jöðrunum. Þessir garðar bera einnig vott um hið mikla hraunstreymi í fyrstu hryðjum eldsumbrotanna. LlNDIR OG LINDÁR Hraunin í Bárðardal hafa haft mikil áhrif á vatnafar og breytt afrennslis- háttum á þessum slóðum. Einkum virðist Útbrunahraun hafa valdið Hraun Lava Aldur Age Flatarmál Area km2 Þykkt Thickness m Rúmmál Volume km3 Kinnarhraun 10.500 300 16 4,8 Útbrunahraun 10.300 85 12 1,0 Bárðardalshraun 10.000 444 18 8,0 2. tafla. Samanburður á hraunum - Comparison between the lavas. afgerandi breytingum á ám, lækjum og lindum. Um þetta verður þó ekki mikið fullyrt þar sem aðstæður þær sem ríktu áður en hraunið rann mega heita óþekktar með öllu. I dag tengjast mikil lindasvæði Útbruna- hrauni en þau eru Suðurárbotnar, lindir við Svartárvatn og Krákár- botnar. Svartárvatn hefur sennilega ekki verið til fyrir hraungosið en myndaðist í kvos austan við Bæjarás er hraunið rann þar upp að. Svartá, Suðurá og Kráká hafa orðið til í sinni núverandi mynd við þennan atburð. Vatnamælingar Orkustofnunar hafa mælt rennsli Svartár við Ullar- foss í vatnshæðarmæli sínum, vhm. 116, frá árinu 1965. Þar er um að ræða sameinað rennsli Svartár og Suðurár sem allt er Iindavatn. Meðal- rennsli árinnar er um 20 m3/s. Vatna- sviðið er talið vera um 650 km2.14 Tvær heimarafstöðvar eru í Svartá, önnur heima við Svartárkot, í út- fallinu frá vatninu. Hin stöðin er við Ullarfoss í landi Víðikers. Suðurárbotnar eru í hópi með vatnsmestu lindasvæðum á íslandi. Botnarnir taka yfir um 6 km2 við svo- kallaða Mótungu en hún afmarkast af tveimur meginkvíslum Suðurár. 161
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.