Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 44

Náttúrufræðingurinn - 01.10.2004, Blaðsíða 44
Náttúrufræðingurinn m^in tf~ ^- ? Jökulsorfnar klappir Vegir, slóöir og Bæir Bjamastaöaskriöa Skiðastaöaskriöa 4. mynd. Einfaldað kort af dreifingu berggerða, bergganga og jökulsorfinna klappa í Vatnsdalshólum. Attarós, sem sýnir stefnu bergganga í hólunum, er neðst til vinstri á kortinu. - Simplified map, showing the distribution ofrock types, dykes and the position ofa glacially striated bedrock within Vatnsdalshólar (arrows). A rose diagram showing the direction of dykes within Vatnsdalshólar has been included. stór bergstykki féllu úr vestari hlíð Vatnsdalsfjalls og ofan í dalinn.3,5,6 Það er eftirtektarvert að á all- löngum kafla milli bæjanna Axlar og Hvamms, í austanverðum Vatnsdal, finnast engin ummerki um forn fjörumörk en slík ummerki eru afskaplega skýr og greinileg bæði norðan og sunnan við bæina. Sömu sögu er að segja um vestanverðan Vatnsdal, að engin forn fjörumörk eru í Vatnsdalshólum eða vestan við þá. Norðan við Vatnsdalshóla, milli bæjanna Axlar og Stóru-Giljár (um 5 km utan við hólana) eru efstu fjöru- mörk í allt að 65 m y.s. (3. mynd) en neðan þeirra eru greinileg lægri og yngri fjörumörk, sem má rekja lang- leiðina niður að mýrunum í um 5 m y.s. Nokkuð sunnan við bæinn Öxl hverfa öll þessí fjörumörk inn undír urðarkápu Vatnsdalsfjalls. Þegar brún jökulsins í Vatnsdal var um það bil þar sem bærinn Hof er í dag (um 14 km innan við hólana), hlóðust allþykk setlög upp framan við jökulinn þar sem hann stóð í sjó. Þarna eru nú sýnileg fjörumörk í allt að 60-65 metra hæð. Síðar hefur jökullinn hörfað enn sunnar og að lokum suður úr Vatnsdal samfara því að afstætt sjávarborð lækkaði.1314 Á nútíma, þ.e.a.s. eftir myndun fjörumarka, sem nú eru á þurru landi, hafa frostveðrun, skriðuföll og árrof verið ráðandi í mótun Vatns- dals og má sem dæmi nefna að þar hafa fallið tvær gríðarstórar skriður eftir landnám og áður er getið. Ónnur þeirra, sem nefnd hefur verið Skíðastaðaskriða, féll árið 1545 og tók hún af bæinn Skíðastaði, banaði a.m.k 14 manns og plægði upp Hnausatjörn. Hin skriðan, sem féll um haustið árið 1720 og hefur verið nefnd eftir bænum Bjarnastöðum, tók af bæinn og fórust þá a.m.k. sex manns. Flóðið, sem er stöðuvatn sunnan við Vatnsdalshóla, myndað- ist við það að Bjarnastaðaskriðan stíflaði Vatnsdalsá við hólana og enn má sjá Ieifar skurðar sem bændur grófu þá til þess að lækka yfirborð Flóðsins.1,8 Gátan um Vatnsdalshóla Eins og áður sagði er tilgangur þessara skrifa að reyna að skýra uppruna og myndun Vatnsdalshóla og verða við áskorun Jakobs H. Líndals í niðurlagi greinar hans um Vatnsdalshóla: „Með línum þessum hefi ég gert grein fyrir nokkrum athugunum mínum um myndun Vatnsdalshóla og ályktunum þeim, sem ég get af þeim dregið. Gætu þær ef til vill orðið til umhugsunar einhverjum, um leið og leið þeirra liggur um eða í námunda við hólana. Gögnin, sem hólarnir sjálfir bera í skauti sínu, fyrnast ekki né tynast. Gátan liggur opin áfram til þess að glíma við."3 í því sambandi skiptir miklu máli að allir þættir í gerð hólanna, sem gegna sama hlutverki og bitar eða bútar gesta- þrautar, séu skoðaðir og þeim raðað þannig að saman myndi þeir eina heild, eina rökrétta frásögn. Við könnun Vatnsdalshóla var talið mikilvægt að kortleggja dreif- ingu mismunandi berggerða innan hólanna og er útbreiðsla basalts, rhýólíts og rhýólítbreyskju sýnd á einfölduðu jarðfræðikorti á 4. mynd. Einnig var mælt strik og halli allra þeirra 45 bergganga sem fundust í hólunum sem og strik og halli straumflögunar og lagskiptingar í stærstu og heillegusru bergstykkjun- um. Jafhframt var gerð sérstök leit að molum frá innskotunum í nágrenni Hnjúks og Breiðabólstaðar sunnan við Vatnsdalshóla því ef slíkir molar fyndust í hólunum ætti jökull eða straumvatn sunnan úr Vatnsdal að hafa borið þá þangað. Þá var líka leitað að jökulrákuðum klöppum í hólunum og fundust þær á þeim tveimur stöðum sem Jakob H. Líndal3 hafði getið um. Þá var sérstaklega gáð að því hvort fín- korna setlög eða núnir steinar og hnullungar fyndust þar. Tilvist þeirra væri vísbending um hugsan- legan jökulrænan uppruna hólanna eða að þeir væru að einhverju leyti mótaðir af straumvatni eða öldu- róti sjávar. Leitað var að ösku- lögum í jarðvegi í og við hólana í þeirri von að fá vitneskju um aldur þeirra. Sennilega dugar enginn einn ofangreindra þátta til að segja til um myndun og aldur Vatnsdals- hóla, en ætla má að samanlagt geti þeir gefið nokkuð góða mynd af tilurð hólanna. 132
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88
Blaðsíða 89
Blaðsíða 90
Blaðsíða 91
Blaðsíða 92

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.