Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2006, Side 136

134
Guðrún Kvaran
Af þeim upplýsingum um merkinguna sem fram koma í fommálsorða-
bókunum sést að f]órar elstu bækumar gera ráð íyrir merkingunni
‘jaxl’, aðeins Cleasby-Vigfusson nefnir ‘andlitsmein’ að auki. í við-
bótarbindinu við orðabók Fritzners hefur flettan verið leiðrétt og fram
er komin merkingin ‘krabbamein’. Hægstad og Torp og síðar Heggstad
gefa merkinguna ‘jaxl’ en einnig ‘andlitsmein’ eins og Cleasby-Vig-
fússon.
Um beyginguna má sjá að orðabókahöfundunum ber ekki saman
um hvort r er stofnlægt eða ekki ef þeir geta beygingar á annað borð.
Eiríkur lítur ekki á r-ið sem stofnlægt. Það má sjá af framsetningu á
öðmm orðum í bókinni, t.d. akr (-rs, -rar) (1863:13) þar sem stofn-
læga r-ið er sýnt.
3. Yngri heimildir
Ef litið er í orðabækur um yngra mál er rétt að byrja á Lexicon Islan-
dicum Guðmundar Andréssonar ffá 1683. Þar em hvorki jótur né jötur
fletta en aftur á móti „Jotu mein / vel átu mein“ (Guðmundur Andrés-
son 1999:88). Skýringin er annars vegar ‘cancer’ á latínu en hins veg-
ar ‘carcinoma’ á grísku. Orðið er sagt komið af sögninni eta. í sömu
flettu er nefnt orðið jata í merkingunni ‘stallur, kró (præsepe, sagin-
arium)’. Guðmundur Andrésson hefur því þekkt merkinguna ‘krabba-
mein’ í orðinu jata en óvíst er hvort hann hafi þekkt fleirtölumyndina
jötur. Ef litið er á flettuna Ata (1999:12) er þar sem undirfletta átu-
mein og aðeins gefin gríska skýringin ‘carcinoma’.
í orðabókarhandriti Jóns Ólafssonar úr Gmnnavík frá 18. öld (AM
433 fol., blað 26 undir bókstafnum j) er hvorki orðið jótur né jötur að
fínna en jútur er þar sagt merkja ‘digur maður’:
Jwtur. m. vir crassus et obæsus. Ut þyckur jwtr, vir crassus et corpulent-
us. Item hann er digr jwtr. Vir ille corpore admodum crassus est.
Ekkert orðanna jótur, jötur eða jútur kemur fram sem merkingarskýr-
ing í Nucleus latinitatis Jóns Ámasonar biskups en ‘æta’ er þar notað
sem skýring við cancer (1994:22) og ‘átumein’ við carcinomct
(1994:26). Ekkert þeirra er heldur í orðabók Bjöms Halldórssonar frá