Skírnir - 01.09.1993, Qupperneq 53

SKlRNIR PARADÍSAR MISSIR JÓNASAR HALLGRlMSSONAR
355
orðum Hildar/Maríu meyjar að hann geti verið í neðra, en ef til
vill vísar hún honum aðeins niður á „flatar foldir" Adams. Víst er
að ekki horfir björgulega fyrir piltinum en þó skín eitt ljós í
myrkrinu og það er fyrirheit um náðina. Hann má koma aftur -
að uppfylltum skilyrðum að vísu.
Nú er ljóst að lóukvæðið og skýringin á tilurð þess er ekki
yfirborðskennt „sýnishorn" af rómantískri skáldskaparkenningu,
heldur tákn fyrir hlutskipti piltsins í sögunni: eins og dauðinn
tortímir paradís lóunnar, þannig tortímir og dauðinn hans eigin
paradís. Og hvort tveggja er hans eigin sök - og sköpun!
I söguþræðinum má enn greina hliðstæðan hugsanaferil og í
prófræðunni sem vitnað er til hér að framan. Jónas lýkur hugleið-
ingum sínum um „óviss gæði“ og „óvissa von“ á þessa leið: „Já,
þó að maðurinn þykist hafa náð einhvörri af þessum ímynduðu
unaðssemdum, þá er nautnin samt eins óviss; því dauðinn er
skjótfær engill sem fyrr en varði kemur að dyrum“ (bls. 335).
Heimspekilegar forsendur þessa syndafalls eru athyglisverðar.
Þekkingin, skilningurinn, á eigin tilvistarskilyrðum, dauðleikan-
um, sviptir manninn sakleysinu og lokar endanlega fyrir honum
hliði Paradísar.
Sé athyglinni beint að raunsæissviðinu eingöngu verða við-
brögð Hildar öllu torræðari. Hildur Bjarnadóttir er eins og per-
sóna úr Islendingasögu, við sjáum aldrei inn í hug hennar en hún
ræður örlögum manna með orðum og gjörðum sem rökvísi sög-
unnar ein getur leitt í ljós og reynir þá á ályktunarhæfni lesand-
ans. Hildi er ætlað mikið hlutverk í þessari stuttu sögu; er enda
ein besta kvenlýsing í íslenskum bókmenntum og gerir gæfumun-
inn í því efni að hún á sér sjálfstæða tilveru í sögunni, er til á eigin
forsendum.
I huga Hildar verða skuggarnir sem líða yfir sólskinið í daln-
um að töfrateppum úr austurlensku ævintýri. Pilturinn óttast að
komast ekki aftur heim til hennar og raunar er uggur hans byggð-
ur á skynsamlegri „vísindalegri“ athugun. En nú fær hann ekki
hrós fyrir að vera „skýr“. Augljóst er að henni býr eitthvað þungt
í huga þegar hún undirbýr svar sitt svo að vart verður það skilið
sem merkingarlaus stríðni. Hún er óvenju hranaleg með hliðsjón