Skírnir - 01.09.1993, Síða 70

372
MAGNÚS DIÐRIK BALDURSSON
SKÍRNIR
er okkur sem fyrr sá þröngi stakkur sniðinn að þurfa að glöggva
okkur á afstöðu hans til tiltekinnar spurningar án þess að geta
skýrt kenningakerfið sem að baki liggur. I þessari nauðstöðu er
ráðlegt að láta umfjöllun Habermas um grein Foucaults sitja í
fyrirrúmi og freista þess að staða hans í heimspeki nútímans
skýrist í megindráttum svo að segja á milli línanna. Til hægðar-
auka má skipta gagnrýni Habermas í tvo hluta: A annan bóginn
er um að ræða almenna gagnrýni á sjálfar forsendur þeirrar heim-
spekihefðar sem Nietzsche kom á legg og Foucault fylgir; á hinn
bóginn lýtur gagnrýnin sérstaklega að einstökum þáttum heim-
speki Foucaults. Þegar að síðari liðnum kemur höfum við tæki-
færi til að athuga stuttlega skoðanir Foucaults á því hvaða mögu-
leika upplýsingin opnar fyrir nútímann.
Eins og fyrr var getið er lykilinn að nútímagagnrýni
Nietzsches og Foucaults að finna í því að þeir gagnrýna ekki
gildaviðmið nútímans innanfrá heldur segja skilið við leikreglur
upplýsingarinnar einmitt með því að skipta um viðmiðaramma.
Sifjafræðin og afhjúpunarsálfræðin nema kröfuna um sannanlegt
og skuldbindandi gildi setninga bókstaflega ‘úr gildi’ með því að
rekja uppruna gildiskröfunnar til viljans. Einkunnarorð þessarar
heimspeki eru: Viljinn til að vita er vilji til valds! Reynum nú að
nálgast gagnrýni Habermas með því að minna á lítið atvik úr
sjálfsævisögu franska stærðfræðingsins og vísindaheimspekings-
ins Jules Henri Poincaré (1854-1912). Poincaré segir frá því að
eitt sinn er hann hafði lengi brotið heilann árangurslaust um
stærðfræðilega ráðgátu hafi hann tekið á sig rögg, gripið bakpok-
ann sinn og farið í fjallgöngu. Skipti engum togum að þegar
Poincaré bjó sig til heimferðar og steig upp í langferðabílinn rann
upp fyrir honum lausnin á jöfnunni. Nú er það kunnara en frá
þurfi að segja að fræðimenn eru ekki á eitt sáttir um hvaða skiln-
ing beri að leggja í slík atvik. Sennilega myndu þó flestir styðjast
við aðgreininguna á ars inveniendi (listinni að uppgötva) og ars
justificandi (listinni að réttlæta), sem rekja má aftur til Aristótel-
esar. Vísindaheimspekingarnir myndu þá halda því fram að
hvorki sálarlíf vísindamannsins né aðstæðurnar (það sem á ensku
er kallað „context of discovery“) skiptu máli fyrir fræðilega þýð-