Skírnir - 01.09.1993, Side 71

SKÍRNIR
SAMTÍMINN HUGTEKINN
373
ingu uppgötvunarinnar (sem á ensku heitir „context of
justification"). Vísindasagnfrœðingarnir myndu aftur á móti segja
sem svo að það væri einfaldlega ekki í þeirra verkahring að sanna
eða afsanna vísindalegar staðhæfingar heldur að gera grein fyrir
tilkomu og sögulegri þróun vísindanna. Ástæðan fyrir því að
sjaldan kemur til ágreinings á milli vísindaheimspekinga og vís-
indasagnfræðinga er einfaldlega sú að báðir aðilar virða að um
ólíkar og ósambœrilegar leikreglur er að ræða. Þar með erum við
komin að merg málsins, því þungvægasta ásökun Habermas á
hendur Nietzsche og Foucault er einmitt að með sifjafræði sinni
virði þeir þessa aðgreiningu að vettugi og geri sig þar með seka
um alvarlega kvíavillu. Að mati Habermas er hér nánar tiltekið
um að ræða tvær villur, því þeir Nietzsche og Foucault láta ekki
staðar numið við að skera úr um gildisspurningar út frá söguleg-
um uppruna þeirra, heldur bæta þeir gráu ofan á svart með því að
náttúrugera söguna sem birtingu viljans til valds. Svonefndar
staðreyndir og sannindi eru m.ö.o. ekki einungis sögulegar
blekkingar heldur á endanum ólgandi her loftbóla sem með til-
viljanakenndum hætti stíga upp úr forardíki hins dýrslega og
óseðjandi vilja til valds, koma upp á yfirborðið og springa.
Þrátt fyrir þessa gagnrýni á sifjafræði viljans er ekki þar með
sagt að Habermas vilji flýja á vit ósögulegrar vísindahyggju með
því að halda fram eilífum sannindum og gildum. Ef við viljum
gera okkur óbrenglaða mynd af stöðu Habermas í orðræðunni
um nútímann verðum við að hverfa um stundarsakir frá alhæfing-
um Nietzsches og Foucaults, sem eru - eins og alhæfinga er eðli -
háðar þeim annmörkum að staðsetja, eða öllu heldur gleypa, allar
aðrar skoðanir án þess að þær fái sanngirni notið. Við skulum því
losa heljartök viljakenningarinnar og hverfa aftur til Kants og
frönsku byltingarinnar. Ofugt við einstrengingslega túlkun vilja-
sinnanna er Habermas nefnilega þeirrar skoðunar að upplýsingin
hafi frá upphafi verið tvíbentari en Foucault vill fyrir satt hafa.
Frá þessu sjónarhorni gátu atburðirnir undir lok 18. aldar ekki
einungis af sér taumlausa verkfærahyggju vitsmunanna, sem síðar
áttu eftir að fara ránshöndum um ytri og innri náttúru mannsins
og upphugsa skelfilegri morðtól en nokkru sinni fyrr hafði verið