Skírnir - 01.09.1993, Side 90

392
MICHEL FOUCAULT
SKlRNIR
En þegar skynsemin hefur ekki annað takmark en sjálfa sig,
þegar henni er beitt af skynsemisveru (en ekki af hjóli í gang-
verki), þegar henni er beitt af fulltrúa hins skynsemi gædda
mannkyns, þá á hún að vera frjáls og opinber. Aufklarung er því
ekki aðeins ferlið sem leiðir til þess að einstaklingar fái viður-
kennt frelsi sitt til að hugsa. Það er Aufkldrung þegar beiting
skynseminnar er í senn almenn, frjáls og opinber.
Þetta leiðir að fjórðu spurningunni sem þarf að leggja fyrir rit-
smíð Kants. Það er vel hægt að skilja að almenn beiting skynsem-
innar (utan nokkurs tiltekins markmiðs) varði hið huglæga sjálf
einstaklingsins; það er einnig auðsætt að hægt er að tryggja þetta
frelsi á fullkomlega neikvæðan hátt þegar ekki er gripið til neinna
aðgerða gegn honum; en hvernig er hægt að tryggja opinbera
beitingu þessarar skynsemi? Af þessu sést að ekki er unnt að
skoða Aufklarung einfaldlega sem almennt ferli sem hefur áhrif á
allt mannkynið; það er ekki heldur hægt að skoða það sem
skyldu sem lögð er einstaklingnum á herðar: nú kemur í ljós að
það er stjórnmálalegt viðfangsefni. Spurningin sem altént verður
að svara snýst um það hvernig beiting skynseminnar getur tekið á
sig það opinbera form sem henni er nauðsynlegt, hvernig getur
hugrekkið til að vita verið virkt á opinberum vettvangi, á sama
tíma og einstaklingarnir hlýða eins samviskusamlega og unnt er.
Að lokum býður Kant Friðriki II. næstum opinskátt upp á eins
konar samning, sem kalla mætti sáttmála hins upplýsta einveldis
við frjálsa skynsemi: opinber og frjáls beiting sjálfstæðrar skyn-
semi verður ákjósanleg trygging fyrir hlýðni, að því tilskildu að
hin stjórnmálalega meginregla sem menn eiga að hlýða verði sjálf
í samræmi við almenna skynsemi.
Við skulum nú segja skilið við ritsmíð Kants. Eg tel hana ekki
nothæfa lýsingu á Aufkldrung, og efast um að nokkur sagnfræð-
ingur gæti látið hana nægja til skilnings á þeim félagslegu, stjórn-
málalegu og menningarlegu breytingum sem áttu sér stað í lok
átjándu aldar.
Þrátt fyrir það, og þrátt fyrir að hér sé um tækifærissmíð að
ræða, og án þess að gera of mikið úr stöðu hennar í höfundar-
verki Kants, þá tel ég rétt að leggja áherslu á tengslin milli þess-