Skírnir - 01.09.1993, Qupperneq 101

SKÍRNIR
HVAÐ ER UPPLÝSING?
403
sem beitt er í nafni ríkisins, þarfa samfélagsins eða hluta íbúanna.
Keppikeflið er því: hvernig er hægt að rjúfa sambandið milli auk-
innar tæknigetu og æ þéttriðnara nets valdasamskipta?
b) innra samræmi:
En það leiðir okkur að því sem kalla mætti hin „hagnýtu
mengi“. Það samræmda svið sem miðað er við er ekki hinar ýmsu
myndir sem menn draga upp af sjálfum sér, og ekki heldur þær
aðstæður sem móta þá án þess að þeir geri sér grein fyrir því,
heldur það sem þeir gera og hvernig þeir gera það. Þar á ég við
hin ýmsu form rökvísi sem liggja til grundvallar því hvernig við
framkvæmum hlutina (það sem mætti kalla tæknilegu hliðina);
einnig frelsið sem við höfum til aðgerða innan þessara hagnýtu
kerfa, í viðbrögðum okkar við því sem aðrir gera, í því hvernig
við getum breytt leikreglunum upp að vissu marki (þetta mætti
kalla herfræðilegu hliðina). Innra samræmi þessarar sögulega
gagnrýnu greiningar er tryggt með því að rannsökuð eru hin hag-
nýtu mengi sem eiga sér sínar tæknilegu og herfræðilegu hliðar.
c) kerfisbinding:
Þessi hagnýtu mengi heyra undir þrjú stór svið: drottnun yfir
hlutum, aðgerðir gagnvart öðru fólki, samband við sjálfan sig.
Þetta þýðir ekki að engin tengsl séu milli þessara sviða. Við vitum
vel að vald yfir hlutum krefst sambands við aðra; en í sambandi
við aðra felst ávallt samband við sjálfan sig; og öfugt. En hér er
um þrjá þætti að ræða og það verður að greina sérstöðu hvers og
eins og það hvernig þeir tvinnast saman á flókinn hátt: þekkingar-
þáttur, valdaþáttur, siðrænn þáttur. Með öðrum orðum verður
söguleg verufræði okkar sjálfra að svara opinni röð spurninga, að
efna til óskilgreinds fjölda rannsókna, sem hægt er að fjölga og
afmarka eins og maður vill; en allt verður þetta að svara til eftir-
farandi kerfisbindingar: hvernig höfum við skapað okkur sem
gerendur þekkingar okkar; hvernig höfum við skapað okkur sem
sjálfsverur er beita eða hlýða valdi í samskiptum; hvernig höfum
við skapað okkur sem siðræna höfunda athafna okkar.
d) almenn atriði:
Loks eru þessar sögulega gagnrýnu rannsóknir mjög sér-
greindar að því leyti að þeim er ávallt beint að sérstökum efniviði,
tímabili, mengi venja eða afmarkaðri orðræðu. En að minnsta