Skírnir - 01.09.1993, Qupperneq 194

496
JÓN HJARTARSON
SKlRNIR
verði marktæk verður að nota skýr hugtök. Mikilvægast á þessu
stigi málsins er því spurningin: Hvað er réttlæti? Til þess að leita
svara við þeirri spurningu geng ég í smiðju Þorsteins Gylfasonar
heimspekings. I bókinni Tilraun um heiminn setur hann fram
verðleikasjónarmið, þar sem réttlætið grundvallast á verðleikum
manna einum saman.1
Nú langar mig að beita verðleikasjónarmiðum á kröfuna um
jöfnun á vægi atkvæða í öllum landshlutum og sjá hvernig fer.
Þorsteinn Gylfason skilgreinir réttlæti á eftirfarandi hátt: „Rétt-
læti er það sem manni ber, það sem hann á skilið, það sem hann
hefur unnið til“ (bls. 128).
Mikilvægasta atriði skilgreiningarinnar er verðleikasjónarmið-
ið, eða verðleikahugmyndin: Þorsteinn leggur til að „við hugsum
um spurningar um réttlæti og ranglæti, jafnvel í heilu þjóðfélagi,
sem spurningar um verðleika, um það hvað hver og einn á skilið,
og líka hvað heilir hópar eða heil byggðarlög eiga skilið" (bls.
130).
Samkvæmt þessari skilgreiningu er það réttlætismál hvernig
staðið er að vali þingmanna með tilliti til landshluta. Eg held að
flestir séu sammála þeirri skoðun að æðsta markmið okkar sé að
efla réttlæti. Af því leiðir, í samræmi við það sem áður er sagt, að
hver einstaklingur fái notið verðleika sinna „eins og hann á skilið
og hann hefur unnið til“. Þegar við göngum fram á sviðið og
krefjumst jafnréttis milli manna, hópa eða landshluta í hvaða máli
sem er þá gerum við tvennt í aðalatriðum:
a) við hindrum að verðleikar hóps manna eða landshluta fái að njóta
sín til fulls, við ætlum öllum sömu verðleikana eða segjum þá ekki
skipta máli.
b) við leyfum öðrum hópi manna eða landshluta að njóta aðstæðna
sem hann hefur ekki „unnið til“ og á því ekki skildar.
Mér virðist að réttlætið byggist á því að einstaklingar, hópar
og byggðarlög fái að njóta verðleika sinna, þess sem þeir eiga
skilið og hafa unnið til.
1 Þorsteinn Gylfason. „Skiptir réttlæti máli?“, Tilraun um heiminn. Reykjavík:
Mál og menning 1992 (sérstaklega umræða um verðleika bls. 128-130). Hér á
eftir er vísað í blaðsíðutöl þessarar bókar 1 svigum.