Skírnir - 01.09.1993, Síða 207

SKÍRNIR
ÍSLENDINGAR OG NASISMINN
509
reyndi að vingast við íslenska ráðamenn, hvetja til samstarfs um stóriðju,
verslun og flugsamgöngur, svo eitthvað sé nefnt og stóð í margvíslegu
öðru samhandi við Islendinga í því skyni að treysta samband landanna.
Allt hafði þetta töluverðan kostnað í för með sér og reyndist Burkert
einatt erfitt að standa yfirmönnum sínum skil á útgjöldum. Jafnan lét
hann líta svo út að verulegur árangur af viðleitni sinni væri á nassta leiti.
Staðreyndin var hins vegar sú að sendimaður Himmlers rak erindi sitt
heldur slæglega og árangur af starfi hans var harla lítill. Þessi „sérfræð-
ingur“ í íslenskum málefnum talaði ekki mál eyjaskeggja og háttsettir
nasistaforingjar sem hann leiddi hingað til lands árið 1936 báru á hann
þungar sakir. I skýrslum sínum reyndi hann eftir föngum að breiða yfir
árangursleysið og vekja vonir um nýja landvinninga á ýmsum sviðum.
Þótt oftar en einu sinni væri að honum þjarmað er með ólíkindum hversu
lengi hann komst upp með blekkingarleik sinn gagnvart Himmler.
Rit Þórs Whiteheads er byggt á vandaðri heimildavinnu. Hann hefur
seilst víða til fanga í þýskum skjalasöfnum og styðst að auki við prentuð
rit og munnlegar heimildir. Þótt það kunni að virðast furðulegt að
Himmler hafi gefið sér tíma til að sinna samskiptum við Burkert og
helsta aðstoðarmann hans, prófessor Guðbrand Jónsson, bjó djúp alvara
að baki viðleitni hans til að nota þá félaga til að efla samband og viðskipti
við Island. ísland skipti ekki einungis máli vegna þess sess sem landið
skipaði í hugmyndaheimi nasismans; lega landsins gaf því óumdeilanlega
mikið hernaðarlegt gildi. Tækist Þjóðverjum að ná tangarhaldi á landinu
stóðu þeir herfræðilega vel að vígi í átökum um Atlantshaf. Með því að
auka viðskipti við íslendinga og efna til vináttu við ráðamenn þjóðar-
innar jukust líkur á því að Islendingar yrðu Þjóðverjum hliðhollir en
byndu ekki trúss sitt við þær þjóðir sem líklegastar voru til að hamla
gegn viðgangi nasista í Evrópu.8 Af þessum sökum var þeim Burkert og
Guðbrandi falið að bjóða Hermanni Jónassyni á Ólympíuleikana í
Berlín 1936 sem gesti þýskra stjórnvalda. Sama tilgangi þjónuðu boð um
að stórefla verslun milli landanna. Þór Whitehead sýnir fram á að það
var einkum andstaða annars stjórnarflokksins, Alþýðuflokksins, sem olli
því að Hermann Jónasson hafnaði þessum tilboðum. Islensk stjórnvöld
höfðu um langa hríð lagt að þýskum stjórnarerindrekum að opna frekar
fyrir útflutning á íslenskum afurðum á Þýskalandsmarkað. Lítill árangur
hafði orðið af þessu. Því hlaut að vera freistandi fyrir Hermann að nýta
það lag sem nú virtist vera fyrir hendi. Á hinn bóginn var ljóst að stjórn-
málamenn í öllum flokkum óttuðust nánara samband við Þýskaland
Hitlers og að lokum réð þessi andstaða því að tilboðum Burkerts var
ekki sinnt.
8 Þór Whitehead hefur gert rækilega grein fyrir ýmsum öðrum þáttum þessarar
viðleitni í ritum sínum Ófriður í aðsigi og Stríð fyrir ströndum.