Skírnir - 01.09.1993, Page 209

SKÍRNIR
ÍSLENDINGAR OG NASISMINN
511
bréfum viðkomandi, munnlegum upplýsingum, prentuðum heimildum
margs konar, meðal annars á erlendum dagblöðum og ennfremur á skjöl-
um úr skjalasafni utanríkisráðuneytisins. Síðastnefndi heimildaflokkur-
inn hefur þó ekki verið opnaður fyrir almenn not og í formála ritsins
kemur fram að höfundum var meinaður aðgangur að skjalasafni ráðu-
neytisins. Engu að síður hafa höfundar komist í gögn sem varða afskipti
íslenskra stjórnvalda af málum einstaklinga er unnu fyrir nasista á stríðs-
árunum og lentu í höndum löglegra yfirvalda þegar hernámi Þjóðverja í
Noregi og Danmörku lauk. Eins og rannsóknarblaðamanna er háttur
upplýsa þeir ekki hvernig þeir komust yfir þessi skjöl. Lesandinn getur
því ekki gengið úr skugga um að þeir hafi haft aðgang að öllum skjölum
er varða mál þessara einstaklinga eða hvort einungis er um úrval að ræða.
Þetta hlýtur að vekja upp spurningu um skjalaleynd á Islandi. Til
skamms tíma gátu einstök ráðuneyti haft sína hentisemi um aðgang al-
mennings og fræðimanna að skjalasöfnum þeirra. Oft hefur verið vakin
athygli á þessu í ræðu og riti einkum hvað varðar skjalasafn utanríkis-
ráðuneytisins. Nýlega hafa lög um Þjóðskjalasafn íslands verið endur-
skoðuð. Þau gera safnið ábyrgt fyrir tilhögun skjalavörslu í ríkisstofnun-
um og er vonandi að í kjölfar þeirra verði bætt úr þessu ófremdarástandi
og mótaðar vinnureglur svipaðar þeim sem gilda í nálægum löndum.
Islenskir nasistar er fjörlega rituð bók þótt stundum hafi höfundar
tilhneigingu til nokkurrar „æsifréttamennsku". Dæmi um þetta er frá-
sögn þeirra af morðinu á Guðmundi Kamban (bls. 318-325). Eftir að
hafa endursagt frásagnir af tildrögum þess að danskur frelsisliði felldi
Guðmund með byssu sinni að tilefnislausu reifa þeir aðra útgáfu á
atburðinum hafða eftir ónafngreindum Islendingi „sem staddur var í
Kaupmannahöfn". Sá kveðst hafa hitt Kristján Albertsson fáum dögum
eftir lát Guðmundar og heyrt söguna frá öðru sjónarhorni hjá honum.
Samkvæmt henni verða viðbrögð danska frelsisliðans eðlilegri, þar sem
hann gat álitið að Guðmundur væri að seilast í vasa sinn eftir byssu.
Engin leið er að sannreyna áreiðanleika þessarar frásagnar. Kristján
Albertsson var enn á lífi er bókin kom út og eðlilegt hefði verið að bera
þessa gerð sögunnar undir hann. Það hafa höfundar ekki gert og frásögn-
in verður því eins og hver önnur hálfkveðin vísa sem vekur spurningar
sem ekki er unnt að svara. Kaflinn í heild þjónar prýðilega því hlutverki
að ýta undir grunsemdir um að tengsl Kambans við nasista hafi verið
meiri en almennt hefur verið talið.
Umfjöllun þeirra Hrafns og Illuga um Flokk þjóðernissinna breytir
ekki svo neinu nemi þeirri mynd af starfsemi hans sem Ásgeir
Guðmundsson dró upp í ritgerð sinni í Sögu. Frásögn þeirra bræðra er
þó töluvert ítarlegri og myndefnið sem prýðir bókina hefur ótvírætt
gildi, þótt myndir af skjölum og símskeytum séu oft svo smáar að þau
verða illlæsileg. Bók þeirra tekur þó tímaritsgrein Ásgeirs fram að því
leyti að þeir verja meira rými en hann hafði tök á, formsins vegna, til að