Morgunblaðið - 19.12.1991, Blaðsíða 12

12
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 19. DESEMBER 1991
Er þetta öll óvætturin?
Bókmenntir
Guðmundur Heiðar
Frímannsson
Ornólfur Árnason: Á slóð kol-
krabbans, Skjaldborg-, 1991.
Á síðustu árum hafa menn rætt
nokkuð um, hvort það væri æski-
legt eða óæskilegt, að hlutabréfa-
eign á ísiandi safnaðist á færri
hendur en fleiri. Morgunblaðið
bryddaði upp á þessu efni fyrir
rúmu einu og hálfu ári að gefnu
tilefni. Þá hafði aukin eign Eim-
skipafélagsins í Flugleiðum vakið
athygli og í átökum á milli Sjóvár-
Almennra og Eimskipafélagsins
hafði það síðarnefnda boðið allt að
áttfalt verð fyrir hlutabréf í því
fyrrnefnda. Þessi átök ollu því, að
möguleiki virtist á, að hagsmunir
almennra hluthafa yrðu fyrir borð
bornir. Almannaheill gæti því kraf-
izt þess, að settar yrðu ítarlegri
reglur um hlutabréfaeign og með-
ferð hennar.
Nú vill svo til, að ég hef ekki
dvalið í þessu landi undanfarin ár
og hef því ekki átt þess kost að
fylgjast náið með atburðum í
samfélaginu, þótt ég hafi séð
Morgunblaðið. Ég las að vísu það
merka Reykjavíkurbréf, sem vitnað
er til í þessari bók á blaðsíðum
15-22, en ég áttaði mig ekki á
bakgrunni þess eða þýðingu. Þessi
bók, Á slóð kolkrabbans, hefur
reynzt mér þarfleg til að fylla upp
í margvíslegar eyður í vitneskju
mína um þróun og strauma í ís-
lenzku viðskiptalífi alveg óháð því,
hvort hún er í öllum atriðum rétt
eða ekki. Þar að auki þá er bókin
lipurlega samin og þægileg aflestr-
ar nema fyrir þá, sem hafa ekki
sérlega mikinn áhuga á ættfræði,
en ættfærslur verða stundum nokk-
uð fyrirferðarrniklar.
Höfundurinn tekur þann kost að
búa til persónu, Nóra, sem hann á
öðru hvoru samtal við um efni bók-
arinnar. Raunar á það að vera svo,
að Nóri knýr höfundinn til að tak-
ast á við það verkefni að skrifa
bókina. Lýsingin á þessari persónu
er nokkuð góð, þótt hún sé öll í
yfirborðinu. En hún þjónar þó fyrst
og fremst því hlutverki fyrir höf-
undinn að koma fram með alis
konar kjaftasögur og vafasama
dóma um menn og málefni, sem
höfundur sér svo iðulega ástæðu
ti! að hafna. En aðalatriðið um
Nóra er, að hann setur fram ailar
þessar vafasömu fullyrðingar.
En hver er svo hugsunin í bók-
inni? Hver er kolkrabbinn? Það er
rétt að taka það fram, að það er
aidrei skýrt til hlítar, en þó verður
að skilja bókina svo; að kolkrabbinn
BÓKAÚTGÁFAN Skuggsjá hef-
ur gefið út bókina Leiðin til and-
legs þroska eftir bandaríska geð-
lækninn M. Scott Peck, í þýðingu
Sverris Pálssonar, Akureyri. í
kynningu útgefenda segir:
„í þessri bók ijallar M. Scott
Peck um hvernig mönnum getur
tekist að yfirvinna erfiðleika og
vandamál í lífi sínu, og í umijöllun
sinni styðst hann við reynslu sína
af lækningu á fjölmörgum sjúkling-
um sínum og nefnir dæmi þar um.
Þegar reynt er að forðast vandamál-
in er fólki hætt við að staðna í stað
þess að læra og þroskast af því að
takast á við erfiðleikana, sem við
er að etja. Peck sýnir okkur leiðir
til þess að mæta erfiðleikunum og
hvernig við öðlumst um leið betri
skilning á sjálfum okkur. Hann
ræððir eðli kærleiksríkra sambanda
milli fólks; sýnir hvernig greina má
muninn á ást og því að vera háður;
hvernig maður getur orðið sjálfs
síns herra, og hvernig maður getur
orðið betra foreldri. Þessi bók sýnir
hvernig hægt er að horfast í augu
við raunveruleikann og um leið öðl-
sé ættarveldið í íslenzku viðskipta-
lífi. Ástæðan til þess, að svona er
eðlilegt að skilja bókina, er sú, að
megnið af henni fer í að rekja
eignatengsl nokkurs hóps einstakl-
inga og fyrirtækja. Aðalpersónan
í bókinni, fyrir utan Nóra, er Hall-
dór H. Jónsson, stjórnarformaður
Eimskipafélags íslands. Það er
skýrt og skilmerkilega greint frá
að minnsta kosti hluta af eignum
hans og mynd af húsinu, sem hann
á við Ægissíðuna, sagt að hann
snæði af gulldiskum, þegar hann
vilji hafa mikið við, og sé að öðru
leyti afburðamaður í háttvísi. Það
kemur hvergi fram, að höfundurinn
hafi orðið þess heiðurs aðnjótandi
að sitja veizlu með þessum merka
manni.
I rauninni er höfundurinn að
reyna að lýsa samsetningu gamla
auðsins í íslenzku viðskiptalífi. Það,
sem átt er við, er auður í fyrirtækj-
um, sem hafa að -minnsta kosti
staðið frá lokum seinni heimsstyij-
aldarinnar. Það eru nokkur, eins
og Eimskipafélagið og HBen, sem
eru frá fyrri heimstyijöld. Þessi
auður er ekki gamall, en á íslenzk-
an mælikvarða er hann það. Það
skýrist fyrst og fremst af þeirri
staðreynd, að hér fór ekki að mynd-
ast neinn auður, sem talandi er um,
fyrr en á þessari öld. Ég er ekki í
neinni aðstöðu til að meta, hvort
rétt er farið með allar staðreyndir
né heldur hvort lýsing höfundar
gefur rétta mynd af þessum þætti
íslenzks þjóðlífs. En hún er ekki
ósennileg og ég gat ekki fundið
neinar villur.
En nú er varla ástæða til að
taka sér fyrir hendur að lýsa sam-
setningu þessa auðs til þess eins
að lýsa honum. Það er ekki að sjá
af lýsingunni, að höfundurinn telji
þann efnahagslega ójöfnuð, sem
kemur fram í henni, ranglátan.
Enda er ég ekki viss um, að auð-
velt sé að gera slíka skoðun senni-
lega um ísland, sérstaklega þegar
þróun auðdreifingar er skoðuð sög-
ulega. En það, sem höfundur vill
bersýnilega segja, er að þetta ætt-
arveldi samtryggi sig með því að
láta fyrirtæki sín stunda innbyrðis
viðskipti og beiti áhrifum sínum í
stjórnmálum til að koma alvöru
keppinautum á kné. Og þetta er
nokkuð krassandi skoðun, reynist
hún vera rétt.
Það er rétt að taka eftir nokkrum
hlutum, sem segja má, að mæli
með þessari skoðun. Það fyrsta er,
að ýmsir þessir einstaklingar, sem
greint er frá í þessari bók, hafa
auðgast vegna sambanda sinna í
stjórnmálum, viðskiptin, sem þeir
hafa stundað hafa annað hvort
verið háð leyfum eða verið við ein-
M. Scott Peck
ast rósemi og aukna lífsfyllingu."
Bókin er 349 bls. Hún er unnin
í Prentsmiðju Árna Valdemarssonar
og einnig bundin þar. Kápu hann-
aði Auglýsingastofa Guðrúnar
Önnu, Hafnarfirði.
hveija hluta ríkisvaldsins. Þetta á
til dæmis við um öll viðskipti í
kringum herinn á Keflavíkurvelli.
Það er alveg ljóst um þau við-
skipti, að það hafa ekki allir lands-
menn haft jöfn tækifæri til að bjóða
í vinnu fyrir bandaríska herinn og
íslenzkir aðalverktakar haft þar
óeðlilega aðstöðu. í öðru lagi þá
er starfsemi sumra fyrirtækja háð
ieyfum frá ríkinu. Þetta á við um
Flugleiðir, svo eitt augljóst dæmi
sé nefnt. í þriðja lagi þá tengjast
sumir stjórnmálamenn fyrirtækjum
með þeim hætti til dæmis, að þeir
sitja í stjóm þeirra.
Það á við um alla starfsemi, sem
er á mörkum stjómmála og við-
skipta, að hún er afar vandmeðfar-
in. Þar er alltaf hætta á spillingu.
Ef ekki er aðgangur að upplýsing-
um um slíka starfsemi, þá býður
það ailtaf heim grunsemdum, og
breytir þá engu, hvort starfsemin
er fullkomlega eðlileg eða ekki.
Þetta held ég, að sé aðalástæðan
til þess, að stöðugar grunsemdir
eru uppi um viðskipti við banda-
ríska herinn, hvort sem það eru
Eimskip, íslenzkir aðalverktakar
eða einhveijir aðrir, sem um er að
ræða.
Nokkrar slíkar grunsemdir eru
nefndar í þessari bók, en engin
þeirra er sérlega sannfærandi og
Samtíð í
Bókmenntir
Erlendur Jónsson
ÍSLENSK samtíð. 356 bls.
Ititstj. Vilhelm G. Kristinsson.
Vaka-Helgafell hf. 1991.
Tæknilega hliðin vekur strax at-
hygli þegar bók þessari er flett.
Hér er nýjustu prenttækni beitt til
hins ýtrasta. Hvaðeina, sem að
prentun og bókagerð lýtur, hefur
tekist hér sem besý má verða. Svo
varð og að vera. Á því byggist rit
þetta að hálfu leyti. Úrslit Alþingis-
kosninganna síðustu — svo dæmi
sé tekið — þau eru til að mynda
útskýrð þarna með súluritum, auk
meðfylgjandi talna að sjálfsögðu,
og kostir litprentunar nýttir til hins
ýtrasta. Pólitíska litrófið er að sjálf-
sögðu í heiðri haft. Sjálfstæðis-
flokkurinn er skærblár. Fijálslyndir
fá líka blátt. En hjá þeim er blám-
inn sýnilega farinn að upplitast og
dofna. Framsókn er auðvitað græn.
Þjóðarflokkur er einhvers konar
sambland af bláu og grænu að því
er virðist. Annars er sneið hans svo
þunn að erfitt er að greina það
nákvæmlega. Dömuliturinn er vit-
anlega bleikt. Alþýðubandalagið er
rautt eins og vera ber. Alþýðuflokk-
urinn er líka rauður. Þó er sýnt að
rauði liturinn hans hefur orðið fyrir
einhvers konar íblöndun. Erfitt er
að greina hvaðan hún er runnin,
en sennilega er það sitt lítið af
hvoru, bláu og grænu sem skolast
hefur saman við upprunalega roð-
ann. Allt er þetta samkvæmt hefð.
Hvort litir þessir eru í raun og veru
lýsandi fyrir stefnur þessara flokka
nú í andartakinu? Það er svo allt
annað mál og hvorki í verkahring
íslenskrar samtíðar né undirritaðs
að dæma um þá hlið málanna.
Línurit, þar sem þau eru notuð,
eru líka afar skýr. Sama máli gegn-
ir raunar um allt myndefni bókar-
innar. Til umbrots hefur og verið
vandað. Hér situr tæknin í fyrir-
rúmi; með henni stendur og fellur
svona rit. Hér hafa tæknimenn
fengið að sýna hvað þeir gátu og
staðið sig með ágætum.
Titlarnir: Alfræðiárbók og /s-
lensk samtíð segja svo til um inni-
hald. Bókin nær frá miðju síðasta
ári til miðs þessa sem nú er brátt
á enda runnið og getur efnið naum-
ast nýrra verið. Greint er frá öllum
helstu viðburðum á þessu tólf mán-
aða tímabili. Fréttamat líðandi
Bók M. Scott Pecks
Örnólfur Árnason
kannski sú sízt, sem rakin er til
Richard Perle (hann heitir ekki
Pearl, eins og sagt er í bókinni)
um að ótrúlegar upphæðir renni til
Eimskipafélagsins vegna flutning-
anna fyrir varnarliðið. Þetta á
reyndar við um aðrar grunsemdirn-
ar, sem raktar eru hér um þessi
og svipuð efni, til dæmis Hafskips-
málið, Arnarflugsmálið og fleira,
að það er eiginlega ekkert annað
en kjaftasögur, sem borið er á borð,
grunsemdir, sem ómögulegt er átta
sig á, hvort eiga við rök að styðj-
ast eða ekki. Þetta á við tengsl
viðskipta og stjórnmála yfirleitt og
samtryggingarkerfi ættarveldisins.
Ég sé því ekki, að nein vel rök-
studd skoðun komi fram um ólög-
legt eða siðlaust aðstöðubrask.
Ég fann engar alvarlegar villur
í bókinni, en rétt er þó að nefna
þijár. Á bls. 279 er sagt, að Hann-
es Hólmsteinn Gissurarson hafí
tekið að sér ritstjórn blaðs Eim-
reiðarhópsins, Frelsið. Þetta er
nokkuð vandræðaleg villa, því að
Eimreiðarhópurinn í Sjálfstæðis-
flokknum var kenndur við tímaritið
Eimreiðina,_sem hópurinn gaf út
um skeið. Á bls. 103 er sagt, að
Eyjólfur Konráð Jónsson hafi verið
formaður utanríkismálanefndar
Sjálfstæðisflokksins. Það er hann
ekki en hann hefur verið formaður
utanríkismálanefndar Alþingis. Á
þessum stað er vikið að síðustu
kosningu Eyjólfs Konráðs sem
formanns, en um hana er fjallað
með sérkennilegum hætti á bls.
252. Á bls. 46 er kolkrabbanum
líkt við skrýmsli í Loch Lomond-
vatninu rétt norður af Glasgow.
Ég þykist nokkuð viss um, að höf-
undur hafi 'ætlað að nefna Loch
Ness-skrýmslið í samnefndu vatni
suður af Inverness í Skotlandi. Mér
vitanlega hefur ekki frétzt af
skrýmsli í Loch Lomond.
Eitt er að sýna fram á ættar-
veldi í viðskiptalífi Islendinga, ann-
að að leiða í ljós, að auðvaldinu
hafi verið misbeitt. Mér virðist höf-
undurinn engu bæta við þær upp-
lýsingar, sem fram hafa komið
annars staðar. Það segir svo ekk-
ert um, hvort ástæða sé til að hafa
áhyggjur af samþjöppun auðs í ís-
lenzku viðskiptalífi.
máli og myndum
stundar setur svip á efnið. Furðu-
fréttir ýmsar, sem oft eru sagðar
til gamans og gleymast jafnharðan,
verða þó útundan. Hefur ritstjórnin
sýnilega valið úr það sem ætla má
að bæði samtíð og framtíð láti sig
varða. Til dæmis eru hveiju og einu,
sem að stjórnsýslu iýtur, gerð ýtar-
leg skil. Alþingi fær nákvæma
umfjöllun, bæði vegna þess að það
starfar nú eftir breyttri skipan og
eins sakir hins að kosningar eru
nýafstaðnar. Þar eru því mörg ný
andlit. Og svo ný ríkisstjórn sem
einnig þarf að gera skil.
Getið er um komur erlendra fyrir-
manna. En þess háttar heimsóknir
eru meira en viðhöfnin einber. Þær
gefa vísbendingu um hvers aðrir
meta þetta land. Hvort heldur ís-
lendingar kalla sig smáríki, eins og
sagt hefur verið fram undir þetta,
eða dvergríki, eins og farið er að
segja nú, ræður ísland atkvæði sínu
hjá alþjóðasamtökum. íslendingar
byggja stærra land en flest önnur
smáríki. Og lega landsins skapar
því vissa sérstöðu. Ennfremur býr
landið yfir auðlindum sem ríku ná-
grannarnir kunna öðrum betur að
verðleggja. Þjóðhöfðingjar, sem
hingað koma, vita af öllu þessu.
Ræður, sem haldnar eru við þess
háttar tækifæri, eru alltaf með
sama sniðinu. Þar er einatt sagt
eitthvað jákvætt og fallegt. Þveröf-
ugur er hins vegar tónninn í stjórn-
málaumræðunni. Ætli hvort
tveggja blandist svo ekki saman í
hugarfylgsnum almennings sem
einatt vill trúa en veit þó sjaldnast
hveiju eða hveijum trúa skal?
Ef höfð er hliðsjón af öllu þessu,
en einnig af fortíð þjóðarinnar —
að ógleymdri veðráttunni — er síst
að furða þó lunderni og framkoma
íslendinga sveiflist á milli stærilæt-
is og vanmetakenndar sem oftar
en ekki brýst út í undarlegustu við-
brögðum. Framar öðru minnir /s-
lensk samtíð á að í landi þessu býr
sundurleit þjóð sem talar að sönnu
sama tungumálið en horfir á hlutina
frá mismunandi sjónarhorni; hefur
enda mismunandi hagsmuna að
gæta. Af útliti bókarinnar mætti
t.d. ætla að hér byggi hátæknivædd
þjóð. Þegar hugleitt er hversu
styrkar eru stoðir þær sem bera
uppi þennan glæsileika verður ann-
að uppi á teningnum. Enginn hlutur
er búinn til á landi hér sem heimur-
inn sækist eftir. Það aftrar þó ekki
íslendingnum frá að hafa á sér
heldri manns brag á ytra borði.
Vilhelm G. Kristinsson
Ætli megi ekki líkja þessari þjóð
við farþegana á Titanic, sem héldu
áfram að spila og drekka í þeirri
sælu trú að skipið gæti ekki sokk-
ið, þrátt fyrir sívaxandi slagsíðu.
En nú er maður víst kominn út
fyrir efnið og farinn að lesa út úr
þessari ágætu bók annað og meira
en það sem í henni stendur. Og þó
er manni vorkunn. Því vissulega er
hún útleitin, vekur spurningar sem
kreljast svars en erfitt er að svara.
Hún heitir þó alltént íslensk sam-
tíð. Og kaflarnir um fjármál og
atvinnumál eru ekki eintómur
skemmtilestur.
Bjartara er t.d. yfir kaflanum um
íþróttir. Spurning er hvort íslend-
ingar leggja sig ekki fram svo mjög
sem raun ber vitni á sviðinu því til
að bæta upp það sem vantar á
ímynd þjóðarinnar vegna einhæfra
atvinnuvega og frumstæðs stjórn-
arfars. Og það sem meira er: Ein-
huga getur landinn fagnað sigur-
vegurum, hvort heldur þeir hafa
sigrað í líkamlegum eða andlegum
íþróttagreinum. Og er víst hið eina
sem sem þjóð þessi getur komið sér
saman um!
Skal svo ekki látið hjá líða að
þakka ritstjóranum, Vilhelm G.
Kristinssyni, svo og öllum sem að
gerð þessarar bókar hafa starfað,
höfundum jafnt sem tæknimönnum,
fyrir vel unnið verk. Vegna þess
sem áður var sagt um tæknilegu
hliðina skal ekki látið hjá líða að
taka fram að textinn er vel og
skipulega unninn, gagnorður og
greinargóður, og hvergi of eða van.