Morgunblaðið - 19.12.1991, Blaðsíða 40

40
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 19. DESEMBER 1991
HRUN MIÐSTJORNARVALDSINS I SOVETRIKJUNUM:
Finnar viðurkenna
Rússland í raun
sem fullvalda ríki
Helsinki. Frá Lars Lundsten, fréttaritara Morgunblaðsins.
FINNSKA ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun, sem í raun þýðir
að hún hafi viðurkennt Rússland sem fullvalda ríki í skilningi
alþjóðaréttar.
Formleg viðurkenning er að sögn
finnskra forráðamanna væntanleg
innan tíðar. Einnig hefur nú komið
upp sú staða að Finnar gætu viður-
kennt Úkraínu og önnur fyrrver-
andi Sovétlýðveldi.
Paavo Vayrynen utanríkisráð-
herra og Esko Aho forsætisráð-
herra lýstu því yfir á þriðjudaginn
að ekki væri lengur hægt að gera
milliríkjasamninga við Sovétríkin.
Þessi ákvörðun var tekin nokkrum
klukkutímum áður en Váyrynen
utanríkisráðherra átti að leggja af
stað til Moskvu þar sem undirrita
átti nýjan nágrannasamning þjóð-
anna. Samningurinn hefur verið í
bígerð þetta haust og átti að koma
í stað vináttu- og aðstoðarsamn-
ings þjóðanna frá 1948, en gildi
hans hefur minnkað í takt við hrun
Sovétvaldsins.
samveldisins sem Rússar og fleiri
lýðveldi hafa stofnað sem arftaka
Sovétríkjanna. Stefna Finna er að
sögn Váyrynens utanríkisráðherra
að halda uppi beinum tengslum við
lýðveldin. Á þeim fáum árum sem
Úkraína var sjálfstæð í kjölfar
byltingarinnar í Rússlandi 1917,
voru Finnar með sendiráð í Úkra-
ínu og töldu samskipti við Úkraínu-
menn afar gagnleg.
Fjöldi kjarnavopna í
fyrrum Sovétlýðveldum
Fyrrverandi Sovétlýðveldi, önnur en Hvíta-
rússland, Úkraína, Rússland og Kazakhstan,
eru eingöngu með skammdræg kjarnavopn
Hvítarússland
1.222
17.505
Nýir félagar
kjarnorkuklúbbnum
Bandaríkin Sovétríkin
Langdræg kjamavopn 12.000 11.000
Skammdræg kjamavopn 7.000 16.000
Með kjarnavopnum er átt við
bæði kjarnaodda og kjarnahleðslur
Vandkvæðum bundið að hafa
trygga stjóm á kjamavopnunum
í FYRSTA skipti í sögunni er kjarnorkuveldi að leysast upp. Fjög-
ur lýðveldi, Rússland, Úkraína, Kazakhastan og Hvíta-Rússland
erfa langdræg vopn Sovétríkjanna. En undanfarið hefur verið
bent á að meiri hætta kunni að stafa af því að skammdrægu vopn-
in verði ekki lengur undir einni stjórn. Þau séu minni og meðfæri-
legri og þar með betri söluvara. U.þ.b. 90% af skammdrægu kjarna-
vopnunum eru í fyrrnefndum ríkjum en þá eru ótalin 1.300 skamm-
dræg kjarnavopn í öðrum fyrrum lýðveldum Sovétríkjanna.
Finnar telja nú að Rússland
hafi komið í stað Sovétríkjanna í
öllum þeim málum sem varða sam-
skipti Finna við nágrannan í austri.
Þannig hyggjast Finnar nú semja
við ríkisstjóm Boris Jeltsins um
undirstöðuatriði í samskiptum
þjóðanna. Mikilvægar atriði eru
umhverfisvemd á svæðum nálægt
Finnlandi en einnig viðskipti og
bein aðstoðarstarfsemi. Það má
kannski telja það tímanna tákn að
Finnar hafi einnig komið á fram-
færi óskum um að Rússar viður-
kenni rétt finnskættaðra þjóðar-
brota víðs vegar um Rússland til
eigin menningar og tungu.
Hingað til hafa finnsk yfirvöld
hins vegar ekki tekið afstöðu til
Stofnendur slavneska samveld-
isins eru sammála um að eyða mikl-
um hluta af þessum vopnum og
stjórnvöld í Úkraínu og Hvíta-
Rússlandi segjast vilja að bæði iýð-
veldin verði kjamorkuvopnalaus.
Kjamorkulýðveldin hafa samt ekki
enn komið sér saman um hvernig
standa beri að eyðingu vopnanna
og hvar vopnin verði í framtíðinni.
Forseti Kazakhstans hefur gefið til
kynna að þar muni menn halda í
kjarnavopnin ef Rússar ætli að
hafa kjarnavopn.
Míkhaíl Gorbatsjov, forseti Sov-
étríkjanna, heldur því enn fram að
hann hafi stjórn kjarnorkuvopn-
anna með höndum. Breskir stjórn-
arerindrekar segja hins vegar að
Borís Jeltsín Rússlandsforseti hafi
þegar sölsað undir sig einhveija
þætti í stjórnun vopnanna. Talið
er að hann hafí lykilinn undir hönd-
um sem þarf til að hægt sé að hlaða
kjarnorkuflaugamar en fyrirskipun
um að skjóta flaugunum á loft
þurfi að koma frá Gorbatsjov sjálf-
um.
Leóníd Kravtsjúk, forseti Úkra-
ínu, vill að um þrjá kjarnorku-
hnappa verði að ræða (í Moskvu,
Kiev og Alma Ata) og að ekki verði
hægt að skjóta eldflaug á loft nema
ýtt sé á alla hnappana samtímis.
Þessi ummæli vöktu taugaveiklun-
arviðbrögðum í Bandaríkjunum.
„Við viljum að þessi vopn séu und-
ir einni stjórn. Við viljum ekki fleiri
sjálfstæð kjarnorkuveldi,“ sagði
Margaret Tutwiler, talsmaður
bandaríska utanríkisráðuneytisins.
James Baker utanríkisráðherra
varaði við Júgóslavíuástandi þar
sem kjarnorkuvopn væru í spilinu.
Svo virðist sem ráðamenn í
Úkraínu séu þegar farnir að nota
kjarnavopnin í pólitískum tilgangi.
Þeir hafa gefið Bandaríkjamönnum
til kynna að þeir muni ekki eyða
vopnunum nema vestræn ríki við-
urkenni Úkraínu og að stjórnendur
landsins fái sæti við samningaborð-
ið þegar rætt verður um frekari
niðurskurð kjarnavopna. Og á það
hefur verið bent að Úkraínumenn
kynnu að vilja halda í kjarnavopnin
til að hafa sterkari stöðu ef Pólveij-
ar, Ungveijar og Slóvakar færu að
gera landakröfur á hendur Úkra-
ínu.
Vestrænir stjómarerindrekar
draga ekki í efa að það sé einlæg-
ur vilji fyrir hendi hjá kjarnorku-
veldunum öðrum en Rússlandi að
eyða vopnunum. En takist ekki að
semja um þetta mál á næstunni
gæti orðið erfiðleikum bundið að
fá ríkin til að standa við þetta.
Úkraína og fleiri lýðveldi óttast að
þau geti ekki staðið á móti ofríki
Rússa verði þeir einu kjarnorku-
herrarnir. Hættan væri að sögn enn
meiri ef einhveijum af núverandi
leiðtogum lýðveldanna yrði steypt
vegna almennrar óánægju í kjölfar
hungursneyðar í vetur.
Menn óttast líka að skamm-
drægu kjarnavopnin sem eru dreifð
um öll Sovétríkin svo að segja og
ekki einskorðuð við fjögur lýðveldi
eins og langdrægu kjarnavopnin
geti farið á flakk. Ekki er óhugs-
andi að uppreisnarmenn í Georgíu
og Azerbajdzhan reyndu að ræna
slíkum vopnum úr flutningalestum
en þannig hafa þeir komist yfir
hefðbundin vopn. Talið er að dag-
lega séu flutt til allt að þúsund
vígvallarkjamavopn í Sovétríkjun-
um.
í ofanálag hefur efnahagsöng-
þveitið leitt til þess að söluæði hef-
ur nú gripið um sig í sovéska hern-
um. Hættan á því að kjarnorkuvopn
Sovétríkjanna lendi á svarta mark-
aðnum er því nokkur. Sovéski sagn-
fræðingurinn Vladlen Sirotikin
heldur því fram að ef milljón dollar-
ar væru í boði gæti hann hvenær
sem er útvegað kjarnorkueldflaug
og látið flytja hana hvert sem er
fyrir milljón dollara.
Loks hefur verið nefnt að atvinn-
ulausir sovéskir kjarnorkuvísind-
menn gætu selt erlendum ríkjum
kunnáttu sína. Talið er að nú þegar
hafi 60 af 4000 sovéskum kjarneðl-
isfræðingum fengið atvinnutilboð
frá fímm erlendum upprennandi
kjarnorkuveldum. Þeim em boðin
árslaun á bilinu 36.000-75.000
dollarar sem eru svimandi upphæð-
ir fyrir sovéska menntamenn.
Sem stendur gæta sérsveitir
KGB kjarnorkuskotpalla og kjarn-
orkuvopnabúra Sovétríkjanna.
Enginn veit hver leysir þær af hómi
ef öryggislögreglan leysist áfram
jafn hratt upp og undanfarið. Það
hefur líka komið í ljós við athugun
á kjamorkuvopnageymslum Sovét-
manna í Austur-Þýskalandi að þar
vora litlar sem engar öryggisráð-
stafanir gegn hryðjuverkum eða
ræningjum. Hönnunin var einungis
miðuð við notkun í stríði.
Eyðing kjarnavopna er tímafrek
og kostnaðarsöm. Bandarískir sér-
fræðingar hafa metið það svo að
það tæki Sovétmenn tíu ár og kost-
aði tvo milljarða dala að eyða þeim
kjarnavopnum sem Míkhaíl Gorb-
atsjov og George Bush hafa þegar
samið um eða tilkynnt að verði
skorin niður. Bandaríkjaþing hefur
þegar samþykkt að veita 500
miljónum dala til þessa verkefnis.
En vandinn er sá að búnaðurinn
til þess arna er allur í Rússlandi
og Úkraínumenn og hugsanlega
fleiri em á móti því að afhenda
vopnin Rússum.
„Við emm í þann mund að verða
vitni annaðhvort að mestu eyðingu
kjarnavopna í sögunni eða mestu
dreifingu kjarnavopna, kjarnorku-
hráefnis og vísindalegrar þekking-
ar um smíði þessara vopna sem um
getur,“ segir Sam Nunn, formaður
hermálanefndar Bandaríkjaþings.
Af þessum sökum hefur komið
upp sú hugmynd í bandaríska
stjórnkerfínu áð kaupa einfaldlega
öll sovésku kjamavopnin. Þá eru
ekki spurt hvað slíkt kosti heldur
hvort vestræn ríki hafí efiii á því
að kaupa þau ekki.
Heimildir: Der Spiegel, Time
Magazine og The Daily Te-
legraph.
FRONSKU
LAMPARNIR
FALLEG HÖNNUN
MARGAR GERÐIR
le Qauphin
FRANCE
HEKLA
LAUGAVEGI 174
S 695500/695550
Borgarstjóri Moskvu-
borgar boðar afsögn
Moskvu. Reuter.
GAVRÍL Popov, borgarstjóri Moskvu, boðaði afsögn sína síðastliðinn
sunnudag vegna árekstra við borgarráðið og ríkisstjórn Borís Jelts-
íns Rússlandsforseta. I gær reyndu borgarrásðmenn að fá Popov til
að draga afsögnina til baka.
Popov sagði á fundi Lýðræðisum-
bótahreyfíngarinnar að borgarráðið
og rússneska ríkisstjórnin væm
mótfallin hugmyndum hans um að
einkavæða verslun og íbúðarhús-
næði í Moskvu. Hann sagði að
ágreiningur væri milli sín og Jelts-
íns um hraða umbótanna yfírhöfuð.
„Þetta allt leiðir mig að þeirri niður-
stöðu að það að ég héldi áfram sem
borgarstjóri myndi vekja falskar
vonir meðal Moskvubúa. Ég hef
heldur ekki rétt til að vinna gegn
rússneskum stjórnvöldum,“ sagði
Popov.
Anatólíj Sobtsjak, borgarstjóri
Pétursborgar, sagði að ákvörðun
Popovs, sem ekki er vitað hvenær
kemur til framkvæmda, væri við-
vörun til rússneskra stjórnvalda
sem yrðu að bæta ráð sitt.