Morgunblaðið - 19.12.1991, Blaðsíða 16

SC-S202V)S/NIMtíQ
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 19. DESEMBER 1991
-SWRAK fKAMUR
SNORRABRAUT 60, SÍMI 12045

Raðgreíðslur
Póstsendum
samdægurs

Sódóma o g Gómorra
Bókmenntir
Skafti Þ. Halldórsson
Jón Ottar Ragnarsson: Fimmt-
ánda fjölskyldan. Skáldsaga. 225
bls. Iðunn. 1991.
Válegir spádómar og illir fyrir-
boðar einkenna öðru fremur þá
framtíðarsýn sem birtist í nýrri lyk-
ilskáldsögu Jóns Óttars Ragnars-
sonar, Fimmtánda íjölskyldan. Hér
er á ferðinni metnaðarfull spennu-
saga um glæpi, ástir, valdabaráttu
og hefndir en með undirtónum þjóð-
félagslegrar ádeilu. Sagan er fram-
tíðarsaga og á að gerast á árunum
1986-2001. Sögusviðið er fyrst og
fremst Reykjavík en reyndar fer
sagan út um víðan völl til Seyðis-
fjarðar, Rómar, Korfú og Holly-
wood.
Þetta er að mörgu leyti athyglis-
verð og spennandi saga en þó ekki
gallalaus. Sagt er frá Óskari
Hvammdal, miklum kvikmynda-
snillingi, sem flýr land í kjölfar
þess að stjúpa hans finnst myrt og
böndin taka að berast að honum.
Hann næst og stærstur hluti sög-
unnar skýrir frá flóknum réttar-
höldum um mál hans. Hægt og bít-
andi öðlumst við jafnframt innsýn
inn í þann nýríka og spillta yfirstétt-
arheim sem Óskar og fjölskylda
hans, 15. fjölskyldan, býr í. Mér
finnst raunar réttarhöldin besti
hluti sögunnar þótt efast megi um
það hversu raunsæ lýsing Jóns Ótt-
ars á íslenskum réttarvenjum og
réttarhöldum sé. Að mínu mati er
hún fremur í anda amerískra
spennuþátta á borð við Matlock og
Perry Mason. En það er þó ekki
sagt sögunni til lasts því að höfund-
ar verða að nota skáldaleyfi og list-
ræna blekkingu til að gera slíkt
efni áhugavert.
Þar að auki á þetta sína skýringu
í mikilvægum byggingarþætti
skáldsögunnar. Að málaferlunum
yfirstöðnum kemur nefnilega í ljós
að sagan er saga í sögu. Skáldsaga
er í reynd saga í handriti eftir Ósk-
ar, sem ætluð er alþjóðlegum mark-
aði, skrifuð til að afhjúpa spillingu
ljölskyldnanna 14 í landinu og raun-
Jón Óttar Ragnarsson
ar þeirrar 15. líka. Mér sýnist helsti
tilgangur höfundar með þessum
framgangsmáta vera sá að fá meiri
og alþjóðlegri vídd í þá þjóðfélags-
gagnrýni sem hann ber á borð fyr-
ir lesendur auk þess að ramma
skáldsöguna inn.
Jón ðttar kafar ekki ýkja djúpt
í sálarlíf persóna sinna. Flestar eru
þær knúnar áfram af valda- og fé-
græðgi, ást og hatri. Helst er að
við fáum að grilla í sálarlíf Óskars
Hvammdals sem er rómantískur
sniliingur, ósveigjanlegur í list sinni
en breyskur í lund. Kristín, kona
hans, elskar mann sinn heitt og lif-
ir fyrir hann og verk hans. Ást
hennar er hið jákvæða afl sögunn-
ar. Sögumiðja er alla jafna nálægt
henni og sömuleiðis samúð lesanda.
Hins vegar eru fulltrúar hins illa
miklu fleiri enda er sagan ádeila á
fólsku og spillingu íslenskrar borga-
rastéttar.
Samfélagssýn höfundar í þessari
bók er athyglisverð. Einu persón-
urnar sem fram koma og skipta
máli eru úr yfirstéttinni og sagan
er nokkuð ýkjukennd lýsing á spillt-
um lifnaði hennar sem einkennist
af andlegri örbirgð, eltingarleik við
yfirborð hlutanna, eiturlyfjaneyslu,
misbeitingu valds og annarri marg-
háttaðri spillingu. Óskar er eins
konar málpípa höfundar og flytur
allnokkrar beiskar ádrepur um ætt-
arveldið á íslandi: „Ættirnar eru
kerfið og þær ráða því hveijir fá
að hugsa, njóta virðingar og auðg-
ast... Skotheldari svikamyllu hef-
ur engin yfirstétt í nokkru landi
smíðað." (Bls. 50.) „Hvar nema í
svæsnustu fasistaríkjum þarf fólk
enn í Iok 20. aldar að kyngja því
að kirkjan, háskólinn og íjölmiðl-
arnir séu angar af ættarveldinu,
leikföng landeigandans að hætti
Leníns.“ (Bls. 51.)
Það bætir síðan ekki úr skák að
15. ættin', ætt Óskars, sem átti að
vera eina vörn landans gegn ættar-
veldinu, reynist engu betri. Meira
að segja er vikið að því að góðvinir
ættarinnar hafi flækt land og þjóð
í net mafíunnar.
Spádómar bókarinnar um ís-
lenska framtíð eru því fremur dap-
urlegir. Hér eru Sódóma og Góm-
orra endurvaktar. Raunar er tákn-
rænt að í lok sögu hefst eldgos á
Reykjanesi og eldi og brennisteini
rignir yfir Reykjavík.
Það er vissulega ýkjukennd mynd
sem hér er dregin upp af íslenskri
yfirstétt. Ég ætla þó ekki að draga
í efa þekkingu Jóns Óttars á innvið-
um hennar. Eigi að síður veikir það
að mínu mati söguna hversu ein-
hliða lýsingin er. Sumar skáldsögur
leita ekki svara við spurningum en
vekja spurningar hjá lesendum.
Skáldsaga Jóns Óttars gefur full-
mikið af svörum án þess að spyrja
spurninga og á stundum verkar hún
á mig eins og reiðilestur. Fátt í
skáldsögunni bendir heldur til þess
að í nokkru sé hægt að breyta þeim
heimi spillingar og siðleysis sem þar
er lýst. Er það ekki ákveðin nauð-
hyggja höfundar sem fær hann til
að láta Lilju, systur Óskars, segja
í lok sögu: „En nákvæmlega svona
er lífið ...“ (Bls. 225.) Að vísu svar-
ar sonur Óskars að svona verði líf
hans ekki. En sá vonarþráður er
veikur enda finnst mér nóg annað
á óræða framtíðina lagt.
Yfirgripsmikil
en sundurlaus
Bókmenntir
Ingi Bogi Bogason
Þorsteinn Antonsson: Áminntur
um sannsögli. (461 bls.) Skjald-
borg 1991.
Nú er vel liðið á annan áratug
síðan mannshvarf í Keflavík hratt
af stað einni dapurlegustu málssókn
á íslandi á þessari öld. Rannsókn
málsins stóð yfir í ein þijú ár. Eft-
ir því sem tíminn leið, yfirheyrslum
og skýrslum íjölgaði varð málið
ekki einfaldara heldur beinlínis tor-
ráðnara. Fáránleikinn tók völdin.
I viðleitni til að fullnægja skyldu
sinni leitaði ákæruvaldið allra ráða.
Þýskur lögreglumaður var fenginn
til að aðstoða við rannsóknina.
Haft var samband við frægan
skyggnilýsingarmann tii að segja
til um hvað orðið hefði um lík fórn-
arlambanna. Og minnsti grunur
nægði til að saklausir menn voru
handteknir og þeim haldið vikum
saman í einangrun. Eftir því sem
tíminn leið lagðist óhugnaðurinn æ
þyngra á þjóðarsálina. Að lokum
voru fjögur ungmenni dæmd fyrir
að hafa fyrirfarið mönnunum tveim.
En var þá málinu lokið? Gat þjóð-
in andað léttar? Þessum spurning-
um hafa margir svarað neikvætt.
Hvernig er t.a.m. hægt í réttarríki
að dæma fólk fyrir morð á mönnum
sem hverfa sporlaust og hverra lík
finnast hvergi? Og Þorsteinn Ant-
onsson hefur spurt sig álíkra spurn-
inga. Þess vegna skrifar hann þessa
miklu bók.
Helsti akkurinn af ritverki Þor-
steins er að hér er samankomið
megnið af því sem skiptir höfuð-
máii í svokölluðum Guðmundar- og
Geirfinnsmálum. Bókin er ýtarleg
og farið náið í atburðarásina og
ýmis sjónarhorn kynnt. Það er eng-
inn vafi á því að höfundur hefur
lagt hart að sér í sambandi við
heimiidaöflun og ritun.
Ókostirnir yfirskyggja hins vegar
kostina. Höfuðgallinn er sá hve
þessi „margþætta málaflækja“
leysist illa sundur í meðförum höf-
undar. Það skín í gegn að höfundur
hefur tæpast gert upp við sig hvers
konar bók hann ætlaði að skrifa. í
undirtitli segir að hér sé um „heim-
ildasögu“ að ræða. í formála kemur
fram að bókin sé hvorki skrifuð frá
sjónarhóli veijenda né sækjenda
heldur sé markmiðið að „kanna
aðferðir sem samfélagið íslenska
beitti í tilteknu máli og koma þeim
heim og saman við aðrar samfélags-
staðreyndir á sama tíma“. Þetta er
býsna loðið. Sömuleiðis er þess lát-
ið getið að hér sé beitt aðferðum
skáldsögunnar við suma kaflana.
Ogþað er satt að í sumum skáldsög-
ulegu köflunum nær frásögnin tölu-
verðu flugi, t.d. þegar sagt er frá
silfursmiðnum drykkfellda. En
þetta eru undantekningar.
í heild einkennist sagan af smá-
smygli - lítt frásagnarverðar og
afvegaleiðandi lýsingar fá of mikið
rými miðað við aðalatriðin. Því er
líkast sem frásögnum og skýrslum
hafi verið mokað inn án þess að sía
Þorsteinn Antonsson
það frá sem litlu máli skiptir. Heim-
ildirnar ráða ferðinni of mikið.
Hugsanlegt er að höfundurinn
sé óheppinn með viðfangsefni.
Draga má í efa að þessir voðaat-
burðir standi okkur nógu fjarri til
að við sjáum þá í nýju ljósi. Það
er t.a.m. engan veginn gefið að svo
margt hafi breyst í litlu samfélagi
á 15 árum. Og þótt þessi afstaða
væri tekin góð og gild þá verður
lítt vart við nýja afstöðu til um-
ræddra voðaverka og máláreksturs-
ins í þessu verki Þorsteins. Þótt
hann „telji það næsta líklegt" að
hinir dæmdu hafi alltaf verið sak-
láusir þá skín þessi afstaða næsta
dauflega af blaðsíðunum. Til að
skapa bókinni skýran tilverugrund-
völl hefði höfundur mátt leysa betur
úr þvælinni atburðarásinni, mót-
sagnakenndum yfirlýsingum fjór-
menninganna og ruglingslegri
rannsókninni.