Morgunblaðið - 19.12.1991, Side 56

56
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 19. DESEMBER 1991
Engin menning þrífst
einangruð til lengdar
X
x
Rætt við Kirsten Hastrup prófessor við
Kaupmannahafnarháskóla um mann-
fræðirannsóknir hennar á íslandi
Kirsten Hastrup prófessor
Fyrir nokkru kom út bók eftir
danskan mannfræðing, Kirsten
Hastrup,' sem íjallar um ísland á
tímabilinu 1400-1800. Bókin er á
ensku og ber titilinn „Nature and
Policy in Iceland 1400-1800. An
Anthropological Analysis of History
and Mentality". Var greint frá
henni í Lesbók Morgunblaðsins ekki
alls fyrir löngu. En Kirsten Hastrup
hefur skrifað miklu meira um ísland
út frá mannfræðilegu sjónarmiði.
Árið 1985 kom út bókin „Culture
and History in Medieval Iceland",
sem fjallar um tímann fram að
1400. Sem stendur er hún að vinna
að bók um ísland frá 1800 og fram
til samtímans. Auk þess hefur hún
skrifað fjölda greina um ísland, sem
hefur verið safnað saman í greina-
safninu „Island of Anthropology“
og kom út í fyrra. Hastrup hefur
ekki aðeins fræðilega þekkingu á
íslandi og íslenskum málefnum.
Hún dvaldi þar í heilt ár 1982 og
hefur komið þar oft síðan. í raun
er óhætt að segja að hún hafi ein-
staka yfirsýn yfir það sem snertir
Island, því hún þekkir bæði til þess
gamla og nýja og það er því spenn-
andi að heyra hvað hún hefur að
segja um land og þjóð.
Mannfræðingar eiga oftast við
fjarlægar og frumstæðar þjóðir, þó
það sé engin regla. Hvemig stóð á
því að Hastmp sneri sér að ís-
íandi, en ekki einhverri Kyrrahafs-
eyju eða Afríkulandi?
KH: ,,Það er erfitt að svara hvers
vegna ísland varð fyrir valinu, en
þegar ég byijaði að athuga íslensk
efni, bjóst ég sannarlega ekki við
að ég festist við þau svona lengi.
En það er ekki síður heillandi og
framandi en fjarlægar þjóðir. Fyrir
mér var það líka krefjandi að rann-
saka eitthvað, sem var svo nálægt
í stað þess að leita lengra. Hingað
til hafa íslensk efni fyrst og fremst
verið rannsökuð af bókmenntafræð-
ingum og sagnfræðingum. Einnig
þess vegna fannst mér forvitnilegt
að beita aðferðum mannfræðinnar
þar.“
Hvernig var þá að nálgast nú-
tímasamfélag, nærri þér, með að-
ferðum mannfræðinnar?
KM: „Það var í raun skelfilegt.
Þarna var reyndar ekki við að glíma
eiturslöngur, hitabeltissjúkdóma
eða annað slíkt, en það var ógnar-
legt, vegna þess að það dugir ekki
annað en að fara undir yfirborðið.
Um leið þarf maður að yfirvinna
bæði sína eigin feimni og eins
íéimni þeirra, sem maður hittir fyr-
ir. Það er aldrei hægt að taka neitt
sem gefið af því sem íslendingar
segja um sjálfa sig, heldur þarf allt-
af að hugsa sem svo að þetta segið
þið, en hvers vegna þá og hvað býr
undir fullyrðingunum. Og svo dugir
ekki annað en að gefa frá sér allar
ímyndir sínar og hugmyndir um
viðfangsefnið.
Útlendingur hefur það fram yfir
innlendan fræðimann að það er
honum auðveldara að halda vissri
fjarlægð. En það er ekki nóg að
skrifa niður og horfa á hlutina utan
frá. Það er nauðsynlegt að fara í
göngur, vinna í fiski, í stuttu máli
að reyna það sem maður er að
skoða. Það gildir að komast inn í
þann heim, sem maður er að virða
fyrir sér og sleppa heill út aftur.
Það er erfitt að finna eitthvert jafn-
vægi, því fræðin krefjast mikilla
innlifunarhæfileika meðan efninu
er safnað, en síðan að maður geti
fjarlægst það og gert því fræðileg
skil. Maður tengist náið fólki, sem
maður hverfur síðan frá og skrifar
um. Það er nánast eins og að svíkja
vini sína. Þetta atriði er auðveldara
þegar er verið að athuga þjóðflokk
á Nýju-Gíneu eða annars staðar
langt í burtu, sem aldrei sér það
sem mannfræðingurinn skrifar um
það. Nú er ég einmitt að glima við
þessi atriði, þegar ég er komin að
samtímanum."
400 árin sem þurrkuðust út
„I byrjun ætlaði ég mér að taka
nútímann fyrir, en byijaði þá að
lesa um bakgrunninn, um söguna
og festist í því um hríð, nú kemur
að nútímanum. Það er líka alveg
sérstakt að geta byijað á upphafi
þjóðarinnar og haldið síðan áfram
fram á vora daga. Ég byijaði þess
vegna á landnámstímanum og mið-
öldum, en í íslandsdvölinni 1982
safnaði ég heimildum um tímabilið
1400-1800. Þá komst ég að því að
þetta tímabil er eiginlega enn meira
spennandi en miðaldirnar, því það
er svo óþekkt. Það krafðist átaka
að fást við tímabil, sem er svo
markað af vanda, náttúruhamför-
um og félagslegri upplausn, and-
stætt miðöldunum, þegar allt var í
föstum skorðum, þjóðfélagið skipu-
lagt, bókmenntir voru skrifaðar og
með nóg af heimildum.
Miðað við miðaldirnar er tímabil-
ið 1400-1800 undarlega óklárt og
útlínuiaust. Það einkennist af öng-
þveiti og söguleysi. En það var
merkilegt að sjá hve það var þó
skýrt andlegt samhengi milli þess-
ara tímabila. Það vekur til dæmis
áhuga minn að sjá hvernig er hald-
ið áfram að tala um íslendingasög-
urnar og þær notaðar til að skil-
greina íslenskt þjóðerni. Hins vegar
urðu ekki til rismiklar bókmenntir
á þessu tímabili, helst rímur, sem
mættu lítilli aðdáun þeirra, sem
leiddu þjóðernisbaráttuna. Það er
eins og tímabilið hafí verið bælt
niður í meðvitund síðari tíma, orðið
fyrir nokkurs konar allsheijar
gleymsku. Það er undarlegt að láta
400 ár bara hverfa úr sögunni si-
sona. íslenskir fræðimenn hafa
vissulega fengist við rannsóknir á
því, en alltaf á einstökum þáttum
þess. Það sem ég álít nýtt I mínum
rannsóknum er að ég athuga tíma-
bilið sem heild.“
Hvaða skýringar sérð þú á þess-
ari „gleymsku“?
KM: „Ég álít að íslendingar hafi
gleymt eða hugsi ekki um tímabilið,
vegna þess að það passar ekki inn
í sjálfsímynd þeirra, sem þeir hafa
haldið í síðan á miðöldum. Þeir sjá
sig sem landnema, sem hetjur.
Frekari skýring felst líka í því að
íslendingar tengja íslandssöguna
líka svo fastlega bókmenntum og á
þessu tímabili voru ekki skrifaðar
bókmenntir, sem þóttu merkar. í
öðrum löndum, eins og til dæmis
Danmörku, sést sagan allt um kring
í kirkjum og öðrum mannvirkjum.
Á íslandi eru engin mannvirki frá
fyrri tímum, frá miðöldum. Það eins
sem eftir lifir af miðaldamenning-
unni eru bókmenntirnar. Samteng-
ing bókmennta og sagnfræði sést
í að orðið „saga“ nær yfir hvort
tveggja. Þetta held ég að skýri
hvers vegna tímabilið 1400-1800
er varla til í meðvitund íslendinga.“
Nú kveður það oft við frá Norður-
landabúum að ísland sé svo amerík-
aníserað. Hvernig kom það þér fyr-
ir sjónir?
KIl: „Ég sé alls ekki að íslending-
ar séu undir svo sterkum bandarísk-
um áhrifum. Mér finnst að það
megi frekar segja það um Stokk-
hólm, Kaupmannahöfn eða jafnvel
Osló. En það stangast á við þá róm-
antísku mynd, sem margir útlend-
ingar hafa af íslandi, þegar þeir
hitta þar fyrir nútímalegt samfélag.
Þeim finnst það undarlegt og fram-
andlegt. En reyndar hef ég verið
svo mikið á íslandi að ég sé það
ekki lengur ferskum augum. Ef það
er á einhvern hátt ameríkaníserað,
þá er það einhvern veginn á mjög
íslenskan hátt.“
Sjálfsímynd frá fornöldinni
í nútíma samfélagi
I bókinni nefnirðu að íslendingar
hafi lengst af litið á sig sem bænd-
ur og það svo stíft að á þessu tíma-
bili, þegar landbúnaður varð tor-
stundaður, þá hafi verið lögð ýmis
höft á fiskveiðar, sem þó var miklu
vænlegri atvinnugrein. Núorðið Iíta
íslendingar fyrst og fremst á sig
sem fiskveiðiþjóð, en eimir enn eft-
ir af bændaímyndinni?
KH: „Islendingar eru sér vissu-
lega meðvitaðir um mikilvægi fisk-
veiðanna, en samt sér þess enn stað
að íslendingar hafa lengst af hugs-
að um sig sem bændur. Það er til
dæmis athyglisvert að íslensk al-
þýðumenning er álitin búa uppi í
sveit. Þar er það ekta íslenska, en
ekki í sjávarplássunum. Það er al-
mennt álitið að besta íslenskan sé
töluð upp til sveita og útlendingum
sem koma til að læra málið er ráð-
lagt að eyða einhvetjum tíma á
bóndabæ til að læra það. Það er
merkilegt að þessi trú skuli hafa
lifað svo lengi í trássi við hinn efna-
hagslega raunveruleika. Þó borgar-
menningin komi seint til íslands,
skýrir það eitt ekki þetta fyrirbæri.
En sennilega mun þetta hverfa al-
veg, smátt og smátt.“
Sérðu einhveija skýringu á því
af hvetju íslendingar sækja sjálfs-
ímynd sína svo mjög’aftur til forn-
aldar sinnar?
KH: „Það sem gerir þjóð að þjóð
er sameiginleg saga hennar, hvort
sem þessi saga er stutt eða löng.
Þegar einhver hópur slær sér sam-
an, þá býr hann sér til sögu. Ef
sagan er ekki fyrir hendi, þá er hún
búin til og um það eru ýmis dæmi
víða að úr heiminum. Sagan er
augljóslega það mikilvségasta fyrir
heildina, mikilvægari en tungumál-
ið, þó það sé líka mikilvægt. Hvað
íslendinga varðar, þá eru þeir í
þeirri sjaldgæfu aðstöðu að saga
þeirra er vel studd heimildum alveg
frá upphafi. Hún er mjög einþætt
og afmörkuð, andstætt til dæmis
danskri sögu, þar sem landamærin
hafa hreyfst og hún tengist auk
þess sænskri, norskri og þýskri
sögu. Kannski er þessi skýra af-
mörkun sögunnar og það hve hún
er heildstæð skýringin á því að hún
á svo sterk ítök í hugum íslend-
inga.“
Virðist þér íslendingar eiga sér
skýrari sjálfsímynd en Danir?
ANITECH6Ö02
HQ myndbandstæki Árgerð 1992
30 daga, 8 stöðva upptökuminni,
þráðlaus fjarstýring, 21 pinna
„Euro Scart“ samtengi, sjálf-
virkur stöðvaleitari, klukka +
teljari, ísl. leiðarvísir.
Sértilboð 26.950 /" stgr.
Vönduð verslun
Afborgunarskilmálar [§]
FÁKAFEN 11 — SÍMI 688005
KH: „Já, ég held það. Þeir hafa
bæði sterkari ímynd og bregða
henni miklu oftar fyrir sig. Þetta
sést meðal annars í að þeir segja
svo oft „Við íslendingar ...“ og
koma með almennar fullyrðingar
um hvað íslendingum finnst um
hitt og þetta, eins og það ríkf al-
mennt samþykki um þau • atriði.
Þeir vísa mikið í sögu sína og sam-
hengi hennar. Þetta heyrist sjaldan
í Danmörku.
I orði er því eindrægni um það
hvað felst í því að vera íslending-
ur, en á borði er skilningurinn ekki
nærri svona einsleitur. Að baki orð-
unum er heilmikill munur á hvað
það þýðir að vera íslendingur, allt
eftir því hvort viðkomandi býr í
sveit eða bæ, er maður eða kona,
ríkur eða fátækur. Á yfirborðinu
er ekkert rúm fyrir þennan mis-
mun. Ein fullyrðingin felst í_að það
sé engin stéttaskipting á íslandi.
Hluti af sjáifsmeðvitund íslendinga
er að þannig sé það, en þar á bak
við er raunveruleikinn annar. Við
nánari athugun þá er þessi mynd
íslendinga af sjálfum sér og sem
þeir bera fúslega á borð fyrir út-
lendinga eins og ábreiða fyrir miklu
flóknari raunveruleika. Myndin er
einföld, raunveruleikinn marg-
slungnari og margþættari."
Kanntu einhveija skýringu á
hvernig stendur á þessari sterku
sjálfsímynd?
KH: „Hluti af skýringunni getur
legið í að frá upphafi hefur það
skipt íslendinga máli að greina sig
frá öðrum. Upphafið er einmitt að
landnámsmennirnir tóku sig út úr
hópnum, því þeir þoldu ekki ofríki
Haralds hárfagra. Þeir vildu ekki
taka hveiju sem var og þetta er
orðinn hluti af sjálfsímyndinni.
En kannski stafar þessi sterka
sjálfsímynd einnig af tilfinningu
fyrir að samfélagið sé svo veikt.
Ef ekki er haldið fast í það sem
maður er, þá leysist það upp.“
Tilhneiging til verndar og
einangrunar
íslendingar hafa mikla tilfinn-
ingu fyrir að það þurfi að vernda
allt mögulegt. Það þarf að vernda
málið og þjóðernið, svo eitthvað sé
nefnt. Það má væntanlega sjá þessa
verndartilhneigingu í samhengi við
tilfinninguna fyrir að þjóðfélagið sé
veikt?
KH: „Já og um leið og verndinni
er beitt, eru Iínurnar skýrðar. En
það er ekki alltaf besta vömin að
loka allt utanaðkomandi úti. Þó ég
sé ösátt við inngöngu Danmerkur
í Evrópubandalagið af pólitískum
ástæðum, þá held ég að það geri
okkur Dönum margvíslega gott að
sjá okkur sjálf í samhengi við aðra.
Þannig held ég að við fáum sann-
ari mynd af því hver við erum.“
Hvernig heldurðu að þjóð, sem
horfir jafn mikið aftur til fortíðar-
innar og íslendingar gera, gangi
að fóta sig í nútímanum og taka á
móti nýjungum erlendis frá?
KH: „Þetta er sannarlega for-
vitnilegt umhugsunarefni. Bæði
vegna þess hve sjálfsímynd þjóðar-
innar er bundin fortíðinni og eins
vegna þeirrar tilfinningar að þjóðfé-
lagið standi veikum fótum, þá ríkir
það hræðsla við að verða undir
því, sem er erlent. Það hefur lengi
loðað við Islendinga að reyna að
bægja útlendingum frá. Hér áður
fyrr var útlendingum bönnuð vetur-
seta, án tillits til að það var í raun
gagn að þeim. I þessu samhengi
er einnig forvitnilegt að hafa í huga
hve strangar skorður bandaríska
herliðinu hafa verið settar. Án til-
lits til hvort manni líkar vera þess
eða ekki, þá má ekki gleyma að
það er þarna með samþykki íslend-
inga og það er á einhvern hátt
merkilega ómanneskjulegt að loka
þá úti frá þjóðfélaginu á þennan
hátt, úr því þeir eru þarna með leyfi.
Frá því á síðustu öld hefur verið
ótti um að íslenskan yrði undir fyr-
ir öðrum málum. Það er sterk til-
hneiging til að loka fyrir öll erlend
áhrif, loka á allt, sem kemur að
utan. Þetta er rík tilhneiging á ís-
landi, en henni bregður sannarlega
einnig fyrir í Danmörku.
Ég hef hins vegar enga trú á að
þetta geri gott. Eg held að sam-
neyti milli þjóða styrki tilfinningu