Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

Árgangur

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags - 01.01.1981, Síða 31

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags - 01.01.1981, Síða 31
BJARNAGARÐUR 35 inn, úti á sandinum (Sléttaból 1834) og uppi á hraunjaðrinum (Teygingalækur 1860). Skaftáreldahraunið eystra veitti sandinum suður af því einskonar var fyrir auravötnunum, sem áður flæddu þar yfir. Slíku vari var ekki til að dreifa með norður- og austurjaðri Landbrotshraunsins og því eðlilegt, að þar væru bæirmr frá fyrstu tið reistir uppi á hraunjaðrinum. Gat byggð hafist þar löngu áður en hraunið sem slíkt var orðið svo gróið að byggilegt væri, sbr. tilkomu Teygingalækjar á Skaftáreldahrauninu tæpum níu áratugum eftir að það brann. Breytingar á vatnsföllum — Hafi byggð verið í Skjaldbreið, sem líklegt má teljast, þegar Bjarnagarður var hlaðinn, hefur Skaftá verið milli þeirrar byggð- ar og býlanna á Landbrotshrauninu austanverðu. Sé eitthvað til i þeirri arfsögn, að Skjaldbreiðingar hafi rekið fé sitt til beitar vestur á hraunið, getur slíkt varla hafa verið yfir vatnsfall svipaðrar stærðar og Skaftá er þarna nú á dögum. En hvað um Skaftá á 12. og 13. öld? Skaftá er nefnd í Landnámu60 og er þar átt við þá á, er rennur suður með Skaftártungu austanverðri. Af frásögn Njálu af ferðum Kára Sölmundar- sonar og Bjarnar í Mörk61 má ráða, að þegar hún var samin á ofanverðri 13. öld greindist Skaftá í þær þrjár höfuðkvíslar, sem hún greindist í fram að Skaftáreldum. Ekki greinir Njála frá nafni þessara kvísla, en nefnir Skaftá áður en hún greinist. Ekki er ólíklegt, að austasta kvíslin sé sá Nýkomi, sem Landnáma greinir frá og segir vera suðurmörk landnáms Ketils hins fíflska, er bjó i Kirkjubæ.62 Raunar virðist það vera almenn skoðun þar eystra um miðja 19. öld, að Nýkomi sé sjálft Landþrotshraunið, sbr. lýsingu Kirkjubæjar- klaustursóknar, er skráð var af séra Páli Pálssyni 184163 og ummæli Jóns Sigurðssonar í sambandi við áðurnefndan máldaga kristbúsins í Dalbæ eystri.64 Kann svo að hafa verið frá upphafi. En líklegri virðist sú tilgáta Kr. Kálunds65 og Einars Ól. Sveinssonar,66 að Nýkomi sé nafn á vatnsfalli og þá vafalítið rétt sú skoðun Þorvalds Thoroddsens, að sú á hafi tilkomið vegna myndunar Landbrotshraunsins á fyrri hluta 10. aldar.67 Kemur þá hvortveggja skýringin i einn stað niður hvað tímasetningu varðar. Líklegt er, og raunar nokkuð öruggt, að framan af hafi sú kvísl Skaftár, sem rann austur með Landbrotshrauninu, verið mun, eða jafnvel miklu, minni en hún nú er og kann hún að hafa verið aðallega samsafn vatnsfalla ofan af Síðuheiðinni. Áðurnefndur Dalbæjarmáldagi getur um Steinsmýrar- fljót, sem er framhald miðkvíslar Skaftár, og bendir fljótsnafnið til mikils rennslis. Athyglisvert er, að í frásögn Svínfellingasögu í Sturlungu af þeim atburðum hinn 26. jan. 1249 er Sæmundur og Guðmundur Ormssynir frá Svínafelli gera aðför að Ögmundi Helgasyni, staðarhaldara á Kirkjubæ, er sú á, sem rennur milli Kirkjubæjar og Tungu í Landbroti, nefnd Kirkbæingaá68.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168
Síða 169
Síða 170
Síða 171
Síða 172
Síða 173
Síða 174
Síða 175
Síða 176
Síða 177
Síða 178
Síða 179
Síða 180

x

Árbók Hins íslenzka fornleifafélags

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Árbók Hins íslenzka fornleifafélags
https://timarit.is/publication/97

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.