Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 2004, Síða 5

Náttúrufræðingurinn - 2004, Síða 5
Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags r Olafur Arnalds og Sigmar Metúsalemsson Sandfoká SUÐURLANDI 5. OKTÓBER 2004 Sandar á íslandi eru náttúrufyrirbæri sem eiga sér varla sinn líka. Sandar gerðir af gosefnum eru fremur fátíðir og basísk efnasamsetning íslenskra sandauðna eykur enn á sérstöðuna. Auðnir í fremur röku og svölu loftslagi á norðurslóðum eru einnig sérstæð fyrirbæri ef miðað er við veðurfar á öðrum eyðimerkursvæðum. Greint var frá uppruna, eðli og sérstöðu íslenskra sandsvæða í grein sem birt var í Joumal of Arid Environments.1 Yfirborð sandauðna er óstöð- ugt og vindrof getur orðið mjög mikið, mun meira en flestir gera sér í hugarlund. Mýrdals- sandur og Landeyjasandur em góð dæmi um sanda þar sem gífurlegt sandfok getur átt sér stað. Þartn 5. október 2004 gerði mikið norðan- veður með foki á söndum Suður- lands. Klukkan 13:40 tók einn gervi- hnatta bandarísku geimvísinda- stofnunarinnar (NASA) þessa ein- stæðu mynd af suðurhluta landsins (1. mynd, sjá einnig forsíðu). A henni sjást sandstrókar berast langt suður í höf, meira en 400 kílómetra leið. Áhrifasvæði sandanna er gríðarlega stórt í þessum stormi. Vindur var um 20 m/sek af hánorðri þegar myndin var tekin og nokkra klukkutíma þar á undan samkvæmt mæli á Mýr- dalssandi. Haraldur Ólafsson fjallar nánar um vinda í þessu veðri í annarri grein í þessu hefti Náttúm- fræðingsins.2 Fokið yfir hafi sést vel en ekki eins glöggt yfir landi. Greina má sandfok allt vestan frá Ölfusárósi austur undir Ingólfshöfða. Mestur er strókurinn af Mýrdalssandi, en miklir strókar standa einnig af Landeyjasandi, Meðallandsfjörum og Skeiðarársandi og sandfok er af nánast öllum fjömm austan Mýr- dalsjökuls svo langt sem myndin nær. Þá virðist efni berast ofan af hálendinu austan Mýrdalsjökuls. At- hygli vekur hve upptök foksins em víða vel afmörkuð, eins og greini- legast kemur fram á Mýrdalssandi en þar em upptökin austan Hafurs- eyjar. I stormum sem þessum verður sandurinn ófær bílum. Mælingar hafa sýnt að við þær aðstæður sem ríktu á Mýrdalssandi þennan dag getur magn fokefnis sem er á ferð yfir einum lengdar- metra lands numið nokkmm tonn- um á klukkustund (jafnvel >10 t). Mest af efninu skokkar með yfir- borðinu neðan 30 cm hæðar (saltation). Magn fokefnis sem berst yfir hafflötinn er mun minna, oft er það 10-30% af heildarfokinu. Efnið dreifist yfir stórt svæði og fínasta efnið berst um lengstan veg. Svæði með suðurströnd landsins sem fauk af þann 5. október nam tugum kílómetra að breidd, og því er ljóst að efnismagnið sem þama barst út yfir hafið á einum degi var gríðar- lega mikið. jARÐVEGSMÓTUN Myndin sýnir vel áfok sem er sá þáttur sem einna helst mótar ís- lenskan jarðveg. Afok frá auðnum, sérstaklega sandauðnum, berst í yfirborð nánast alls jarðvegs á Islandi, mest næst gosbeltinu og auðnum Náttúrufræðingurinn 72 (3-4), bls. 90-92, 2004 91
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96

x

Náttúrufræðingurinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.