Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.09.2003, Side 60

Tímarit Máls og menningar - 01.09.2003, Side 60
margs konar goðafræði - goðin eru að rýma til fyrir mönnum. Hin hliðin á örlögunum er hetjudáðin (hero- ism) sem Tolkien þótti afar merkileg í norrænum goðsögnum, að sögn Shippeys. Hetjudáðin tengist hugtakinu „virtuous paganism", þ.e. hugmyndinni um hinn „göfuga heiðingja".26 Völuspá er auðvitað spá þar sem Óðinn kemst að því hvað muni verða en hann getur ekki gert neitt til að hindra örlögin. Þrátt fyrir að örlögin séu ráðin berjast öll goðin í Ragnarökum. í Hringadróttinssögu er engin spá til en samt virðast allir vita að barátta þeirra er vonlaus. All- ir óvinir Saurons sameinast í hringastríðinu. Sig- urinn kemur frekar á óvart; hann er ekki glæst- ur og gjaldið er hátt. Þegar allt kemur til alls virð- ist Völuspá „myrkt kvæði"27 en bæði Silmar- illion og Hringadróttinssaga eru harmræn. Átök eða málamiðlun? Þá eru ótaldar túlkanir beggja textanna en nefna má eitt atriði sem gæti orðið efni í aðra umræðu en þessa tilraun til að sýna fram á líkindi milli Völuspár og Hringadróttinssögu. \ túlkun sinni bendir Sigurður Nordal á að Völuspá sýni átök milli kristni og heiðni28 og Einar Ól. Sveinsson segir: „ Ef litið er á efni kvæðisins, virðist það að mestu heiðið. En vera má, að (síðasta hlutanum, um ragnarök og hinn nýja heim, gæti á stöku stað kristinna hugmynda" - og: „65. vísa er ef- laust af kristnum uppruna."29 Þessi átök eru greinilegri hjá Snorra og tengjast „euhemerism" þar sem gert er ráð fyrir að að goð séu ein- göngu manneskjur teknar í guðatölu en slikt er einnig áberandi í keltneskum goðsögum. Að- stæður Tolkiens voru allt aðrar og vandamálið var líka persónulegra þegar hann reyndi að finna málamiðlun milli þess sem hann dáðist að í forn- bókmenntum („göfugrar heiðni") og kaþólskrar trúar sinnar. Shippey segir Tolkien hafa viljað lýsa hetjusiðferði, byggðu á fornenskri og fornnorrænni hefð, á skiljanlegan hátt, án þess að það bryti í bága við kristna trú: „Tolkien wanted to express a heroic ethic, set in a pre- Christian world, which he derived from Old English epic and Old Norse edda and saga. But he also wanted to make it sayable in a contemporary idiom, understandable to con- temporary readers, and not in contradiction of Christian belief."30 Spyrja má hvort tilraun Tolki- ens hafi verið árangursrík. Bölvaði Völva tölvu? Áðurnefnd hrifning Tolkiens af goðafræði, hið frjóa goðsagnaímyndunarafl hans, skapandi við- brögð hans við miðaldatexta og óhemjumikil þekking hans á fornum tungumálum og bók- menntum leiddu til þess að hann skapaði sam- tímagoðafræði (Silmarillion) og hetjusögu (Hringadróttinssögu). Þó að spennandi sé að rekja áhrifin og benda á líkindi milli skáldskapar- veraldar Tolkiens og norrænna texta er mikil- vægt að hafa ( huga að verk hans eru sérstök. Rætur þeirra liggja vissulega í gömlum hefðum en bæði heimurinn sem hann skapaði og verkin sjálf eru framúrskarandi; óvenjuleg, frumleg, og þroskandi. Tolkien endurvakti gamla goðafræði til að búa til nýja handa 20. öldinni, öld sem þurfti að þola tvenn sagnfræðileg ragnarök. „Zusammenhang" ýmissa hefða leiddi til sköp- unar Bifrastar eða þess sem Terry Gunnell kall- ar „bridge between the cultures"3' og allt þetta er þýtt á nútímamálfar sem lesendur geta skil- ið. Að sögn Terry Gunnells er þessi blanda áhrifa skýringin á alþjóðlegu aðdráttarafli Hringadróttinssögu því það eru ekki aðeins ís- lendingar sem koma auga á kunnuglega þætti í verkinu. Hringadróttinssaga er frægasta fantasía Tolki- ens og hefur verið lesin um allan heim áratug- um saman. Áhuginn á verkinu er þó óvenjumik- ill núna enda hefur kvikmyndun Peters Jacks- ons hleypt nýju lífi í það. Hætta má á aðra djarfa líkingu og segja að Peter Jackson endurveki goðafræði Tolkiens og fylli í eyður hennar með nýjum (oftast tölvuunnum) galdri á svipaðan hátt og Tolkien gerði þegar hann enduruppgötv- aði gamlar goðsagnir. Þessi nýja túlkun Jacks- ons getur verið eins og upplífgandi göngutúr í gömlum skógum þar sem við þekkjum laufin af fornum norrænum trjám. Gæti völvan hafa séð fyrir að á 21. öld yrði goðafræðin í myndrænu formi og mikill hluti hennar tölvuunninn? Og ef svo er, skyldi hún hafa bölvað þessari nýmóð- inssýn eða hvað? Heimildir Eddukvæði. Gísli Sigurðsson sá um útgáfuna. Reykja- vík, 1999. Snorra-Edda. Heimir Pálsson bjó til prentunar. Reykja- vík, 1984. Tolkien, J.R.R.: The Hobbit (1. útgáfa 1954-55). Á ís- lensku: Hobbitinn. Þorsteinn Thorarensen ís- lenskaði. Reykjavík, 1997. Tolkien, J.R.R.: Letters of J.Ft.R. Tolkien. Ritstj. Hum- phrey Carpenter & Ch. Tolkien. London, 1995. Tolkien, J.R.R.: Roverandom. London, 1998. Tolkien, J.R.R.: The Silmarillion (1. útgáfa 1954-55). Á íslensku: Silmerillinn. Þorsteinn Thorarensen ís- lenskaði. Reykjavík, 1999. Tolkien, J.R.R.: The Lord of the Rings (1. útgáfa 1954-55). Á íslensku: Hringadróttinssaga. Þor- steinn Thorarensen Islenskaði. Reykjavík, 1993. Tolkien, J.R.R.: Tree and Leaf. London 1964 (1. út- gáfa). Tolkien, J.R.R.: The Monsters and the Critics, and Other Essays. Ritstj. Ch. Tolkien. London, 1991. Cooper, J.C.: An lllustrated Encyclopaedia of Tra- ditional Symbols. London, 1993. Dronke, Ursula: Myth and Fiction in Early Norse Lands. Aldershot, 1996. Einar Ól. Sveinsson: Islenzkar bókmenntir í fornöld. Reykjavík 1962. Gunnell, Terry: „ Tívar in a Timeless Land: Tolkien's Elv- es". Ráðstefna um Hringadróttins sögu Tolkiens 13. september 2002; netútgáfa: http://www.nor- dals.hi.is/terry.html. Helms, Randel: Tolkien's World. London, 1975. Katherine Briggs: The Fairíes in Tradition and Litera- ture. London, 2002. Kocher, Paul Harold: Master of Middle-earth: the Achievement of J.R.R. Tolkien. London, 1973. Shippey, Tom: „Tolkien and lceland: The Philology of Envy". Ráðstefna um Hríngadróttins sögu Tolkiens 13. september 2002; netútgáfa: http://www.nor- dals.hi.is/shippey.html. Sigurður Nordal: Völuspá. Reykjavík, 1952. Whelpton, Matthew: „Tale-teller, truth-teller; myth- maker, God". Ráðstefna um Hringadróttins sögu Tolkiens 13. september 2002; netútgáfa: http://www.nordals.hi.is/matthew.html.

x

Tímarit Máls og menningar

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.