Morgunblaðið - 09.12.2007, Side 32

Morgunblaðið - 09.12.2007, Side 32
Sagnfræði 32 SUNNUDAGUR 9. DESEMBER 2007 MORGUNBLAÐIÐ K eflavíkurstöðin var um- fangsmesta fram- kvæmd Bandaríkja- hers á Íslandi í síðari heimsstyrjöldinni. Hún var vettvangur mikilvægra hernaðarumsvifa í styrjöldinni og ört vaxandi alþjóðaflugs er Íslend- ingar eignuðust hana í stríðslok. Mikilvægi Keflavíkurstöðvarinnar í varnaráætlunum Bandaríkjanna í upphafi kalda stríðsins olli hat- römmum deilum um afkastamesta samgöngumannvirki þjóðarinnar og samskipti Íslands og Bandaríkj- anna. Ég lýsi tilurð og starfsemi Kefla- víkurstöðvarinnar, en sú saga er uppfull af merkilegum þáttum og þræðir frá þessum tíma lágu víða og lengi og lögðu grunninn að komu varnarliðsins.“ – Eins og … „Landsins til stöðvarinnar var aflað með eignarnámi en hvorugur vildi una matinu. Þá ætlaði ríkið að minnka svæðið, en landeigendur sögðu annaðhvort allt eða ekkert. Í samningnum, sem svo var gerður 1949 var tekið á ýmsum ófrágengn- um þáttum og meðal annars samið um að Bandaríkjamenn borguðu kostnað íslenzka ríkisins af þessari landtöku Ég hef fundið kvittanir fyrir greiðslum Bandaríkjamanna allt til 1951, en veit ekki hvort þess- ar greiðslur féllu niður þegar varn- arliðið kom eða ekki. Ég á eftir að skoða það.“ – Þú segir meðal annars frá því að sprengjuárásir voru gerðar frá Íslandi á annað land. „Já, þessu hefur ekki verið haldið á lofti hér á landi, en frá Íslandi voru farnar ferðir til loftárása á norðausturströnd Grænlands, þar sem ráðist var að bækistöð þýzkra veðurathugunarmanna. Þetta voru einu ferðirnar af þessu tagi sem farnar voru frá Íslandi og bækistöð Þjóðverjanna nyrzta skotmarkið sem Bandaríkjamenn gerðu loft- árásir á. Með frásögninni birtast ljósmyndir, sem teknar voru í þess- um árásarleiðöngrum. Í bókinni birtast líka í fyrsta sinn ítarlegar frásagnir af því þegar flugvél Andrews hershöfðingja fórst á Fagradalsfjalli og þegar þýzkri flugvél var grandað á Strandar- heiði.“ – Hvar aflaðir þú fanga? „Það má segja að ég hafi verið að safna efni til þessarar bókar í ein tuttugu ár meðfram efnisöflun í aðrar bækur sem ég hef skrifað. Ég sótti efni í bandaríska þjóð- skjalasafnið í Washington og skjöl herstjórnarinnar frá stríðsárunum, skjöl utanríkisráðuneytisins ís- lenzka, bæði í ráðuneytið sjálft og Þjóðskjalasafnið. Þá hef ég fundið heilmikinn fróðleik frá þátttak- endum; hermönnum og heima- mönnum. Þessi efnisöflun hefur verið æv- intýri líkust og þá ekki sízt leitin að ljósmyndum í söfnum erlendra herja og einkaaðila. Það er ótrúlegt hvað kemur upp í hendurnar á manni, vinir mínir, sem eru safn- arar og safna ljósmyndum eins og frímerkjum, eru duglegir að kaupa ljósmyndasöfn á uppboðum á ebay og gauka að mér því sem þeir telja að komi mér að gagni. Ég get nefnt til dæmis ljós- myndir af framkvæmdum Hamil- ton-félagsins á Keflavíkurflugvelli en mér tókst ekki að hafa uppi á slíkum myndum fyrr en þær voru allt í einu falar úr einkasafni ein- hvers Bandaríkjamanns, sem hér var á þessum tíma. Annað dæmi eru ljósmyndirnar af Thunderbolt- orrustuflugvélum sem hér voru 1944-45. Ég hafði undir höndum ljósmynd af tveimur vélum við Blönduós, en svo bárust mér marg- ar fleiri myndir úr einkasafni Hin- riks Steinssonar. Þessar Thunderbolt-vélar voru hér í stuttan tíma og þegar honum lauk þótti ekki taka því að flytja þær annað, svo þær voru bútaðar í brotamálm innan við 2ja ára gaml- ar. Hreyflarnir voru brenndir og urðaðir, en Gunnar Jónsson í Stál- húsgögnum keypti brotajárnshaug- inn á 10 þúsund krónur. Hann og vinir hans óku í heilt ár á bens- índreggjunum úr flugvélunum, sem urðu eftir í tönkum í vængjunum. Þegar bensínið var búið, seldi hann álhauginn aftur á 10 þúsund kall. Það er sorglegt að ekki skyldi ein einasta af þessum merkilegu flug- vélum varðveitast á sínum tíma. Þegar varnarliðið fór á síðasta ári tókst þó að bjarga einni orr- ustuþotu, sem bíður þess ásamt fleiri hlutum að fá sinn sess á Flug- og sögusetri Reykjaness, þegar það fær hentugt húsnæði.“ – Er það í sjónmáli? „Það er verið að athuga með hús- næði á gamla varnarsvæðinu, en of snemmt að segja, hvað af verður.“ – Aftur til fortíðar! Keflavíkur- flugvöllur gegndi sínu hlutverki á stríðsárunum. „Já, Keflavíkurflugvöllur reynd- ist þýðingarmikill í stríðinu, þegar ferja þurfti þúsundir herflugvéla yf- ir hafið. Eisenhower segir í ævi- sögu sinni að Bandamenn hefðu ekki getað ráðizt svo snemma inn á meginlandið, ef þeir hefðu ekki haft aðstöðu á Íslandi. Hann var líka mikilvægur fyrir brezkar Liberator-flugvélar, sem skiptu sköpum í að sigur vannst á þýzkum kafbátum á Atlantshafi.“ – En þegar kalda stríðið skall á? „Í bókinni geri ég grein fyrir upphafi kalda stríðsins eftir styrj- öldina og hvernig Bandaríkjamenn í takt við það vildu tryggja sér fram- varðarstöðvar og aðstöðu áfram til þess að ráða þessum stiklum yfir Atlantshafið; Grænlandi, Íslandi og Asoreyjum. Það hafði ekkert upp á sig að vera með einhverjar skuld- bindingar á meginlandi Evrópu, ef herinn gat ekki athafnað sig. Hugmyndir Bandaríkjamanna um herstöðvar á Íslandi ollu mikl- um deilum meðal þjóðarinnar sem og herverndarsamningurinn og dvöl varnarliðsins eftir það. En þá er nú komið fram úr efni þessarar bókar. Hins vegar má ekki horfa fram hjá því að Keflavíkurflugvöllur kom ekki aðeins herflugvélunum til góða. Fljótlega eftir stríðið komst skriður á almennt flug yfir Atlants- hafið og þá var Keflavíkurflugvöllur líka mikilvægur millilending- arstaður þess og færði landið í al- faraleið.“ Herstöð og ekki herstöð – Þú segir að menn hafi deilt um það hvort flugvöllurinn hafi verið dulbúin herstöð á tíma Keflavík- ursamningsins frá 1946 eða ekki. Hver er þín skoðun? „Flugvöllurinn var herstöð í þeim skilningi að hann hafði hlutverk sem framvarðarstöð í áætlunum Bandaríkjamanna. Samningurinn um rekstur hans var gerður við hermálaráðuneytið. Hins vegar var hann ekki herstöð að því leytinu til, að þar voru hvorki hermenn né víg- búnaður. Ég skrifaðist á við bandarískan verkfræðing sem var hér í hernum á stríðsárunum og síðan við eftirlit með byggingaframkvæmdum á tím- um Keflavíkursamningsins, en þá í dularbúningi því hermenn máttu ekki vera á svæðinu. Hann var fulltrúi verkkaupans, sem var verk- fræðideild hersins, og þeir vildu hafa sinn mann á staðnum. Hins vegar annaðist flugherinn eftirlit með flugvallarrekstrinum og hafði til þess borgaralega starfsmenn.“ – Einn kaflinn heitir fyrirgreiðsla við íslenzk stjórnvöld vegna flug- bækistöðvar. „Þar nefni ég viðræður um kaup Bandaríkjahers á saltfiski til að fæða íbúa á hernámssvæði Banda- ríkjanna í Þýzkalandi, þegar erf- iðlega gekk að selja fiskafurðir í Bretlandi og Sovétríkjunum. Þeim viðræðum lauk svo, að Bandaríkja- menn sömdu við Breta um fiskkaup af Íslendingum og var það und- anfari Marshall-aðstoðarinnar, en af henni fengu Íslendingar sinn skerf og rúmlega það. Annað dæmi um fyrirgreiðslu, var þegar Eimskipafélag Íslands fékk Tröllafoss, en eftirspurnin eft- ir skipum frá Bandaríkjamönnum var slík, að á fundi nefndarinnar Tuttugu ára efnissöfnun Ljósm: Ásdís Ásgeirsdóttir Herfróður Friðþór Eydal hefur skrifað bók um Keflavíkurstöðina 1942-1950 og leggur um leið línur að bók um veru varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, en Friðþór var upplýsingafulltrúi þess í rúma tvo áratugi. Frá heimsstyrjöld til herverndar, Keflavík- urstöðin 1942-51 heitir bók eftir Friðþór Eydal. Freysteinn Jóhannsson ræddi við höfundinn, sem starfaði í tvo áratugi í aðalstöðvum bandaríska varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Sönn sakamál

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.