Prestafélagsritið - 01.01.1923, Side 100

Prestaféiagsritia. Kristni og þjóðlíf á íslandi. 95
að hingað séu sendir biskupar gjör ókunnugir öllum högum lands-
manna. Því að þótt mikið megi setja út á mann eins og Olaf
Rögnvaldsson og að sumu leyti á Gottskálk Nikulásson —
sem vafalítið hefir þó verið betri maður en venjulega er talið
og viðurnefnið »hinn grimmi« bendir til, — þá voru þeir sízt
ókunnugir högum landsmanna, enda voru þeir báðir skipaðir
samkvæmt tilnefningu presta norðanlands, sem þektu þá áður,
þar sem báðir höfðu dvalist langdvölum úti hér og gegnt
prestsembættum. En svo stjórnsamir sem þessir menn voru
og athafnasamir, brast þá tilfinnanlega allan áhuga á andlegum
málum, það frekast verður séð. Allur áhugi þeirra snýst um
að auka biskupsvaldið sem mest í landinu og nota það til
þess að auðga sjálfa sig. Þótt Stefán Jónsson væri í öðru til-
liti af alt öðru sauðahúsi en þessir menn, þá er hann þeim,
þótt íslenzkur sé, í engu frábrugðinn hvað þetta snertir, að
vilja auka vald kirkjunnar eða að vaka yfir því, að ekkert af
því valdi glataðist. En þar sem nú meginvopnið í þessu skyni
var, að beita út í yztu æsar refsivaldi kirkjunnar með þungum
sektum og einatt lítt bærilegum, gat ekki hjá því farið, að
augu leikmanna opnuðust fyrir nauðsyn þess að hefjast handa
gegn þessu valdi, sem hér var orðið sannkallað kúgunarvald.
Aðeins furðar maður sig á hve lengi það gat dregist, að leik-
menn reyndu að bindast samtökum í því skyni að hrista af
sér hlekki kirkjuvaldsins. Þetta stendur vafalítið í sambandi
við það, hve þrótturinn var orðinn lítill með þjóðinni eftir alt
það, sem yfir hana hafði dunið á þessari öld, sem byrjar með
svarta dauða og endar með síðari plágunni — drepsótt, sem
í flestu gaf hinni Iítið eftir, nema hvað hún breiddist ekki út
yfir landið alt eins og fyrri plágan. Og þegar loks til sam-
takanna kom að Leiðarhólmi 1513, þá var þrótturinn í mönn-
um ekki meiri en svo, að vindhögg verður úr öllu saman.
Um andlega lífið hér á landi á 15. öld er erfitt að segja
nokkuð ákveðið, svo fátækar sem heimildir vorar eru. Að það
hafi verið með eymdarbrag alls yfir, er vafalítið, enda sízt við
öðru að búast eins og ástatt var. Áhuginn á andlegum sýsl-
unum hlaut að bugast í þungri baráttu manna fyrir lífinu og