Tímarit um menntarannsóknir - 01.01.2006, Síða 8

Tímarit um menntarannsóknir - 01.01.2006, Síða 8
3 Tímarit um menntarannsóknir, 3. árgangur 2006 á siðferðissvellinu: hún sýnir nemendum virðingarleysi – það er afrækir dygðina virðingu – með því að mæta illa undirbúin til kennslu og gera of litlar kröfur til sjálfrar sín og þeirra. En hvað með Beggu? Begga er fruntaleg og húmorlaus en fruntaskapur og húmorleysi eru ekki hefðbundnir siðferðisbrestir. Það versta sem flestir siðfræðingar gætu sagt um Beggu væri að hún sé ekki leikin í mannlegum samskiptum: jafnvel að hún sé ekki vel að sér um mannasiði. En mannasiðir eru eitt – er okkur einatt sagt – og siðferði annað. Hví er það svo? Jú, sinn er (manna) siður í landi hverju: Það sem þykir dónaskapur í einu landi (ropa við matborð, ganga berbrjósta á sólarströnd, kalla nemanda asna í kennslustund) er gjaldgengt í öðru, jafnvel lofsvert (ropi við matborð þykir sums staðar eftirsóknarvert merki um að viðkomandi sé saddur og sáttur við matinn). Siðferðisdygðir eru hins vegar að mestu hinar sömu hvar og hvenær sem er: Áreiðanleiki, heiðarleiki, hjálpsemi, réttlæti og góðvild þykja ekki mannkostur á einum stað, löstur á öðrum; það eru engin þjóðfélög til þar sem þessir kostir hafa ekki átt upp á pallborðið. Þegar nútíma siðfræðingar setja fram kenningar sínar fjalla þær því oftast um hinar almennu, sammannlegu (alþjóðlegu) siðferðisdygðir og -lesti; ekki um afstæða mannasiði: kurteisis-, smekks- og velsæmisatriði sem vatnsbragð þykir að og fremur lítils um verð. Almenningur virðist einnig gera skýran greinarmun á mannasiðum og raunverulegu siðferði (sjá t.d. Martin og Stent, 1990). Ástæða múgamannsins er ef til vill önnur en siðfræðingsins og snýst fremur um það hvernig tal um mannasiði í nútímanum þykir í bestu falli skringilegt og gamaldags og í því versta varahugaverð arfleifð frá tíma þegar alls kyns flóknar en óskráðar siðareglur voru notaður til að halda hinum lágu og ófáguðu (konum, börnum, lágstéttarlýð o.s.frv.) á mottunni. Vald á slíkum siðum á ekki lengur að ráða velgengni í fólks í lífinu, fremur en – eins og segir í Íslendingasögunum – að litur deili kosti. Það getur verið óþægilegt fyrir mann sjálfan og aðra að kunna sig ekki í félagslegum samskiptum, eins og raunin er á með Beggu; en það eitt og sér er ekki siðferðisbrestur. Þetta nær samhljóða viðhorf nútíma siðfræðinga og almennings til „mannasiða“ er ugglaust höfuðástæðan fyrir því að þrátt fyrir að dygðakenning Aristótelesar hafi verið endurvakin með miklum trumbuslætti í siðfræði samtíðarinnar þá hafa ekki allar dygðirnar sem hann útmálar komist upp á hornskákina. Við sumum hefur ginið tómlæti. Þar á meðal eru þrjár samkynja dygðir sem ég mun í framhaldinu nefna einu nafni vingjarnleika þótt hjá Aristótelesi flokkist þær niður í vinskap, sannsögli (um sjálfan sig) og hnyttni (1995, I, bls. 359–368 [1126b11– 1128b9]). Í næsta hluta ritgerðarinnar lýsi ég þessari samstofna dygð. Ég vona að lesandinn átti sig á að hún snúist um meira en einbera mannasiði í þrengstu merkingu og að nemendur sem kvarta undan því að eitthvað skorti á gott siðferði Beggu kunni að hafa rétt fyrir sér. Þar á eftir reifa ég tvo kosti á að skýra hvað er lofsvert við vingjarnleika aðra en þá hann sé lofsverður sem sjálfstæð siðferðileg dygð eins og Aristóteles telur: að (a) vingjarnleiki sé dæmi eða merki um aðrar (þekktar) siðferðisdygðir eða (b) vingjarnleiki hafi sjálfstætt og almennt gildi í mannlífinu þó að það sé ekki siðferðilegt gildi. Ég hafna báðum þessum kostum og um leið því að sprett sé gáleysislega á böndin milli mannasiða og raunverulegs siðferðis. Í lokahluta ritgerðar- innar vík ég svo aftur að vingjarnleika sem dygð í kennslustofunni: vettvangi þar sem stöðugt eiga sér stað viðkvæm og nærgöngul samskipti milli kennara og nemenda. Hin aristótelíska siðferðis- dygð vingjarnleiki Flestir kannast við þá kenningu Aristótelesar að hver siðferðisdygð sé meðalhóf eða gullinn meðalvegur milli tveggja öfga: of og van. Þekktasta dæmið er af hugrekki sem meðal- hófi milli fífldirfsku („of“) og bleyðuskapar („van“). Þótt Aristóteles greini vingjarnleika í þrjár aðskildar dygðir af þessu tagi þá kannast Að „veita ánægju og forðast sárindi“
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108

x

Tímarit um menntarannsóknir

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit um menntarannsóknir
https://timarit.is/publication/1140

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.