Orð og tunga - 01.06.2017, Síða 89

Orð og tunga - 01.06.2017, Síða 89
Haraldur Bernharðsson: Jón Thoroddsen og málstöðlun 19. aldar 79 (1) a. Skáldsagan naut mikilla vinsælda, bæði fyrsta út gáfa 1850 og önnur útgáfa 1867, og var prentuð í stóru upplagi eins og síðar verður rakið. Sagan heill aði lesendur, líklega ekki síst unglinga og ungt fólk, hef- ur efl aust haft áhrif á málkennd þeirra og orðið fyr- ir mynd að íslensku ritmáli þess tíma. Hún hefur því óhjákvæmilega haft mikil áhrif á mótun íslensks mál- stað als á síðari hluta nítjándu aldar. Þau málafb rigði, sem þar birtust, gátu fest í sessi, að minnsta kosti um sinn. b. Þær breytingar, sem gerðar voru á máli skáldsögunnar þegar hún var gefi n út öðru sinni, árið 1867, vitna um breytt viðhorf í málfarsefnum. Þessar tvær útgáfur af Pilti og stúlku eru þess vegna mikilsverð heimild um þróun íslensks málstaðals á síðari hluta nítjándu aldar. Þær gefa okkur augnabliksmynd af tveimur stigum í þróuninni. Meginefni þessarar ritgerðar er samanburður á málinu á þessum tveim ur útgáfum Pilts og stúlku, 1850 og 1867. Breytingarnar vörðuðu nær eingöngu stafsetningu og orðmyndir en ekki til dæmis orðaröð. Því snýst umræðan mest um þessa þætt i en einnig verður vikið að nokkr um þátt um sem ekki tóku breytingum. Þetta er fjarri því að vera tæm andi mállýsing; rúmið leyfi r aðeins að fj allað sé um valda þætt i. Til hægðarauka verður oft vísað til þessara tveggja útgáfna á Pilti og stúlku sem PS 1850 og PS 1867. Til samanburðar við málið á Pilti og stúlku verða rífl ega 70 bréf með hendi Jóns Thoroddsens frá árunum 1842 til 1868. Þett a eru mest einkabréf sem hann skrifaði ætt ingjum og vinum og eru varðveitt á skjalasöfnum hérlendis og erlendis, en einnig nokkur embætt isbréf. Vitnað verður til bréfanna með dagsetningu á forminu ár-mánuður-dagur (til dæmis 1842-07-27) sem vísar til fyllri upplýsinga í bréfaskrá í greinarlok. Flest bréfanna eru nú einnig að- gengileg í útgáfu Más Jónssonar (2016a). Fyrst verður (í 2. kafla) farið nokkrum orðum um ævi og ritverk Jóns Thoroddsens og félagslegt umhverfi hans og rætt um gildi Pilts og stúlku sem heimildar um mótun íslensks málstaðals. Þá verður fj allað um breytingar á stafsetningu sem gerðar voru í PS 1867 (í 3. kafla), þau máleinkenni sem löguð voru að fornri málfyrirmynd (í 4. kafl a) og síðast um nokkur einkenni sem ekki var breytt (í 5. kafl a). Að lokum verða niðurstöður dregnar saman (í 6. kafl a).1 1 Þættir úr þessari rannsókn voru kynntir í fyrirlestrum á Hugvísindaþingi í Há- tunga_19.indb 79 5.6.2017 20:27:44
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168
Síða 169
Síða 170
Síða 171
Síða 172
Síða 173
Síða 174
Síða 175
Síða 176
Síða 177
Síða 178
Síða 179
Síða 180
Síða 181
Síða 182
Síða 183
Síða 184
Síða 185
Síða 186
Síða 187
Síða 188
Síða 189
Síða 190
Síða 191
Síða 192
Síða 193
Síða 194
Síða 195
Síða 196
Síða 197
Síða 198
Síða 199
Síða 200
Síða 201
Síða 202
Síða 203
Síða 204
Síða 205
Síða 206
Síða 207
Síða 208
Síða 209
Síða 210
Síða 211
Síða 212
Síða 213
Síða 214
Síða 215
Síða 216
Síða 217
Síða 218
Síða 219
Síða 220
Síða 221
Síða 222
Síða 223
Síða 224
Síða 225
Síða 226
Síða 227

x

Orð og tunga

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.