Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.06.1984, Síða 21

Tímarit Máls og menningar - 01.06.1984, Síða 21
Staðleysur, góðar og illar miðstýrt efnahagskerfi er hallt undir og hefur þcgar að nokkru leyti komið fram í kommúnisma og fasisma. Eg trúi því ekki að þjóðfélag á borð við það sem ég lýsi bljóti að koma, en ég tel (auðvitað með það í huga að bókin er satíra) að eitthvað sem þessu líkist g<eti orðið að vcruleika. Eg tel einnig að alræðishugmyndir hafi skotið rótum í huga menntamanna allsstaðar, og ég hef reynt að sýna rökréttar afleiðingar þessara hugmynda. Vettvangur sög- unnar er Bretland, það er gert til að leggja áherslu á það að enskumælandi þjóðir eru í eðli sínu ekki betri en aðrar og að alræði gæti sigrað hvar sem væri, ef menn ekki berjast gegn því. Skoðum þetta nánar. George Orwell var sósíalisti af þeirri tegund, sem hefur enga trú á sterku valdi til góðra hluta, í þeim efnum var hann nálægt hinni anarkísku hefð. Framfarir eru, sagði hann, fólgnar í því að brjóta niður forræði ríkisvaldsins, ekki í því að efla það. Og hvað eftir annað lætur hann í ljós andstyggð sína á „valdafíkn“ sem í munni O’Briens í „1984“ hefur fengið allt að því trúarlegar víddir — valdið er sá Djöfull sem stiknar í eigin illsku fullkom- inni. Og hvað eftir annað ítrekar Orwell þá ásökun sína að kollegar hans sjálfs, menntamenn, ekki síst breskir, séu veikir fyrir freistingum hins alráða valds, enda hafi þeir óspart daðrað við það, dáðst að hörku þess og einbeittni. I grein frá 1946, „James Burnham og forstjórabyltingin“, skammar Orwell bæði þá sem voru hrifnir af Hitler og síðan þá mennta- menn sem þá fyrst fengu áhuga á sovétskipulaginu þegar það var orðið alræði. I þeim áhuga sá Orwell þá „leynilegu ósk“ ýmissa menntamanna „að brjóta niður hinn gamla jafnréttissósíalisma og innleiða lagskipt samfélag þar sem menntamaðurinn getur loksins fengið svipuna í sínar hendur“.15^ Eitt af því sem Orwell hefur mestar áhyggjur af er semsagt það, að freistingar alræðisins séu sérlega sterkar meðal þeirra, sem þrá leynt eða ljóst vald til að gera sérþekkingu sína og meinta yfirburði að veruleika, eða vilja að minnsta kosti ekki verða skildir eftir þegar hinir sterku aka fram hjá og segjast eiga framtíðina. Þrískipting heimsins í „1984“ á sér að sumu leyti rætur í hugmyndum fyrrnefnds James Burnhams um að heimurinn sé að skiptast í þrjú risaveldi sem yrðu hvorki sósíalísk né kapítalísk, heldur lytu öll misvel dulbúinni fámennisstjórn.16) Þar við bætast vangaveltur Orwells sjálfs upp úr stríðs- lokum um þau áhrif sem atómsprengjan kunni að hafa í þá veru að frysta jarðarbúa í ófrelsi óbreytanlegs ástands. I grein frá 1947, „I átt til einingar Evrópu“, segir hann:17) Ottinn við atómsprengjuna og önnur ný vopn gæti orðið svo sterkur að allir munu hafna því að nota þau. Þetta virðist mér versti möguleikinn af 251
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.