Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.06.2016, Síða 82

Tímarit Máls og menningar - 01.06.2016, Síða 82
H j a l t i Þ o r l e i f s s o n 82 TMM 2016 · 2 henni til hagsbóta sem máttu engu að síður ekki vera of gagngerar.10 Í umfjöllun í Danmörku um verk Aakjærs hafa þau verið sett undir hatt átt- haga bókmennta (eða átthagamenningar) sem stundum er litið á sem þátt innan bókmenntastefnu lífhyggjunnar (vítalismans). Norræn átthagaskáld á fyrri hluta aldarinnar beindu sjónum sínum, líkt og Aakjær, að rótum nútímamannsins í sveitinni, tengingu hans við samþætta heild umhverfis og mannfélags auk þess sem þau lögðu áherslu á hið rómantíska og þjóðlega. Hugmyndafræði þeirra þykir að töluverðu leyti upprunnin frá ákveðnum armi þýsku þjóðernishreyfingarinnar sem kenndur hefur verið við hugtakið „völkisch“ (á þ. völkische Bewegung, sem á íslensku mætti ef til vill útleggja sem „þjóðfylkingu“). Hugmyndirnar voru þó almennar og í hávegum hafðar af ýmsum flokkum og einstaklingum á meginlandi Evrópu upp úr aldamótum og á millistríðsárunum. Andúð á tæknihyggju var stór þáttur norrænnar átthagamenningar, sem og þýskrar hliðstæðu hennar, hún álitin lífsfjandsamleg og ýta undir niðurbrot á einhvers konar lífrænu samspili sem gert var ráð fyrir á milli náttúru og menningar. Tæknivæðing í stór- borgum nútímans þótti brjóta þennan samleik upp í vélræna parta á meðan lífsheildin, sem tryggð væri í sveitinni, landið, moldin, blóðið og þjóðin sjálf, varð tákn sköpunar og frjósemi. Samfara fór tignun á lífi bóndans sem þótti standa nær uppsprettum lífsins og þjóðarinnar í sveitinni og hafa yfir að ráða eðlisbundinni þekkingu á náttúru ættjarðarinnar.11 Einn frægasti rithöfundur og áhrifamaður átthagakúltúrsins á Norður- löndum var Norðmaðurinn Knut Hamsun (1859–1952). Í einni þekktustu bók sinni, Gróður jarðar (1917), upphóf hann erfitt líf dugnaðarforksins Ísaks á harðbýlisjörð í norðurnorskri sveit og gerði mikið úr einingu persónu og umhverfis andspænis sundurleysi þéttbýlisins. Óhætt er að líta á þessa bók sem lykilrit norrænna átthagabókmennta en hugmyndirnar sem Hamsun boðaði þar féllu vel í kramið hjá íslenskum menntamönnum þessa tíma, svo sem hjá Sigurði Nordal (1886–1974), og þá ekki síst andúðin í garð borgar- væðingar.12 Guðmundur G. Hagalín deildi þessu dálæti á Hamsun og má í því sambandi vísa í þrískipta grein hans í tímaritinu Austurlandi árið 1921 þar sem hann lofaði dirfsku hins norska skáldjöfurs og sagði að þar væri á ferð „[…] stærsti, sjálfstæðasti og merkasti andi Norðurlanda […].“13 Sem kunn- ugt er tók Hamsun afstöðu með nasistum á stríðsárunum en stefna völkisch- hreyfingarinnar frá því fyrir heimsstyrjöldina fyrri höfðaði til þeirra líkt og annarra þjóðernissamtaka á hægri væng stjórnmálanna. Hugsjónir af þessu tagi, andúð á vélvæðingu og löngun til afturhvarfs til sveitanna, voru þó eins og áður segir útbreiddar á meðal ólíkra aðila í Evrópu sem fæstir áttu margt sammerkt með nasistum. Engu að síður vöktu fullyrðingar að stríði loknu um tengsl manna við sjónarmið átthagamenningar stundum hörð viðbrögð á Norðurlöndunum, ekki síst í Noregi. Erfitt reyndist að horfa með öllu fram hjá því að viðmið henni náskyld grundvölluðu að verulegu leyti svonefnda „Blut und Boden“-hugmyndafræði (blóð og jörð) sem reynt hafði
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.